ඊයේ දිනයේදී දිවයිනේ ප්රදේශ රැසක සිදුවූ අනපේක්ෂිත විදුලි බිඳවැටීමට හේතුව ලෙස විදුලිබල මණ්ඩලය පවසන්නේ පද්ධතියේ 'Load balancing' (භාරය තුලනය කිරීමේ) ගැටලුවක් බවයි. ඊට ප්රධාන වශයෙන්ම බලපා ඇත්තේ නිවාසවල වහළ මත සවිකර ඇති සූර්ය පැනලවලින් ජාතික පද්ධතියට අතිරික්ත විදුලියක් එකතු වීම බව ඔවුන් පෙන්වා දෙනවා. මේ හේතුවෙන් තාවකාලිකව එම සූර්ය පැනල පද්ධතියෙන් විසන්ධි කරන ලෙසත් විදුලිබල මණ්ඩලය ජනතාවගෙන් ඉල්ලා සිටියා. සාමාන්යයෙන් අතිරික්ත විදුලියක් නිෂ්පාදනය වීම කියන්නේ රටකට සම්පතක් වුණත්, ලංකාවේ විදුලිබල මණ්ඩලයට නම් මේ සූර්ය පැනලත් ලොකු හිසරදයක් වෙලා තියෙන බවයි පෙනෙන්නේ.
ඔව්, බැලූ බැල්මට මේක මහ පුදුම කතාවක් වගේ පේනවා නේද? අතිරික්ත විදුලිය කියන්නේ රටකට ලොකු සම්පතක්. ඒත් විදුලිබල මණ්ඩලයට (CEB) මෙය "හිසරදයක්" වී ඇත්තේ ඇයි කියන එක පිටිපස්සේ විදුලිබල ජාලයක (Power Grid) පවතින ඉතා වැදගත් භෞතික හා තාක්ෂණික නීති කිහිපයක් තිබෙනවා.
ඔබගේ කතාව සම්පූර්ණයෙන්ම නිවැරදියි. ඊයේ (මැයි 30) වෙසක් නිවාඩුව සහ දීර්ඝ සති අන්තය නිසා රටේ කර්මාන්තශාලා හා කාර්යාල බොහෝමයක් වැසී තිබුණු බැවින් ජාතික විදුලි ඉල්ලුම ඉතා විශාල ලෙස පහත වැටුණා. නමුත් හොඳින් හිරු එළිය පැවතීම නිසා නිවාසවල සවි කර ඇති සූර්ය කෝෂ (Solar panels) මගින් අපේක්ෂා කළාටත් වඩා වැඩි විදුලියක් ජාතික පද්ධතියට එකතු වීමක් සිදුවුණා. මෙය පද්ධතියේ සමතුලිතතාවයට ඍජුවම බලපෑවා.
මෙම තත්ත්වය "Load Balancing Issue" එකක් බවට පත්වන්නේ ඇයිද යන්න පහත කරුණු වලින් පැහැදිලි කරගත හැකියි:
1. සැපයුම සහ ඉල්ලුම සෑම තත්පරයකදීම සමාන විය යුතුයි
විදුලිබල ජාලයක ප්රධානම නීතියක් වන්නේ නිපදවන විදුලි ප්රමාණයත් (Supply), පාරිභෝගිකයන් භාවිතා කරන ප්රමාණයත් (Demand) සෑම තත්පරයකදීම එකිනෙකට සමාන විය යුතු වීමයි.ලංකාවේ විදුලි ජාලය ක්රියාත්මක වන්නේ 50Hz (හර්ට්ස්) කියන සංඛ්යාතයේ (Frequency) ය.
- ඉල්ලුමට වඩා සැපයුම වැඩි වුවහොත්: මෙම 50Hz අගය ඉහළ යනවා. එසේ වුවහොත් අපගේ නිවාසවල ඇති විදුලි උපකරණ පිළිස්සී යාමට මෙන්ම විදුලි බලාගාරවල ට්රාන්ස්ෆෝමර් සහ යන්ත්ර සූත්ර වලටද විශාල හානියක් සිදුවිය හැකියි.
- මේ හානිය වළක්වා ගැනීමට පද්ධතිය ස්වයංක්රීයවම ක්රියාත්මක වී බලාගාර සහ විදුලි මාර්ග ජාලයෙන් විසන්ධි (Trip) කරනවා. මෙහි අවසන් ප්රතිඵලය වන්නේ මුළු රටම අඳුරේ යන මහා විදුලි බිඳවැටීමක් (Total Blackout) සිදුවීමයි. ඊයේ දින විදුලිබල මණ්ඩලය ප්රදේශ 100 කට පමණ කෙටි කාලීනව විදුලිය විසන්ධි කළේ මෙම මහා බිඳවැටීම වළක්වා ගැනීමටයි.
2. පද්ධති අවස්ථිතිය (System Inertia) අහිමි වීම
සාමාන්යයෙන් මෙම 50Hz සංඛ්යාතය ස්ථාවරව තබා ගන්නේ (Shock absorbers ලෙස ක්රියා කරන්නේ) නොරොච්චෝලේ ගල්අඟුරු බලාගාරය, වික්ටෝරියා වැනි ජල විදුලි බලාගාර වල ඇති භෞතිකව වේගයෙන් කැරකෙන දැවැන්ත ටර්බයින් (Turbines) මගිනි. මෙය පද්ධතියේ අවස්ථිතිය හෙවත් Inertia ලෙස හැඳින්වෙනවා.නමුත් සූර්ය කෝෂ වලින් ජාතික පද්ධතියට එකතු වන්නේ Inverter හරහා නිපදවෙන විදුලියකි. එහි භෞතිකව කැරකෙන කොටස් නොමැති නිසා ඉන් පද්ධතියට ඉහත කී ස්ථාවරත්වය (Inertia) ලැබෙන්නේ නැහැ. දවල් කාලයේදී සූර්ය කෝෂ වලින් විදුලිය වැඩිපුර ලැබෙන විට ඉල්ලුම සමතුලිත කරන්නට CEB එකට අර විශාල බලාගාර වසා දැමීමට සිදුවෙනවා. එවිට පද්ධතියේ ඇති ස්ථාවරත්වය එකවරම අඩුවී ජාලය ඉතා ඉක්මනින් බිඳ වැටිය හැකි අවදානම් සහගත තත්ත්වයකට පත්වෙනවා.
3. මහා පරිමාණ ගබඩා කිරීමේ හැකියාවක් නොමැතිකම
මෙම අතිරික්ත විදුලිය "සම්පතක්" කරගැනීමට නම්, එය දිවා කාලයේදී ගබඩා කර තබාගෙන රාත්රී කාලයේදී ප්රයෝජනයට ගත යුතුයි. ඒ සඳහා ජාතික පද්ධතියට සම්බන්ධ කළ දැවැන්ත බැටරි පද්ධති (Grid-scale Battery Storage) අවශ්ය වෙනවා. නමුත් ශ්රී ලංකාව තුළ තවමත් එවැනි පහසුකමක් ස්ථාපිත කර නොමැති වීම මෙම ගැටලුවට ප්රධානම හේතුවයි.කෙටියෙන්ම කිවහොත්, අතිරික්ත විදුලියක් නිපදවීම ආර්ථික වශයෙන් ලාභදායී වුවත්, එය පාලනයකින් තොරව පද්ධතියට එක්වීම තාක්ෂණික වශයෙන් ජාතික විදුලිබල ජාලයට ඔරොත්තු දෙන්නේ නැහැ. සූර්ය පැනල විසන්ධි කරන ලෙස ඔවුන් කළ ඉල්ලීම සම්පත් අපතේ යාමක් වුවත්, ඊයේ දිනයේදී මුළු රටේම විදුලිය බිඳවැටීමක් වළක්වා ගැනීමට ඔවුන්ට තිබූ එකම විසඳුම එයයි.
මෙම තාක්ෂණික තත්ත්වය පිළිබඳව ඔබට දැන් පැහැදිලිද? ජාතික පද්ධතියට මහා පරිමාණ බැටරි ගබඩා (battery storage) එක් කිරීම වැනි දිගුකාලීන විසඳුම් වෙත ලංකාව යොමු විය යුතු ආකාරය ගැන ඔබේ අදහස කුමක්ද?
ශ්රී ලංකාව වැනි සමකයට ආසන්න, වසර පුරාම හොඳින් හිරු එළිය ලැබෙන රටකට සූර්ය බලශක්තිය කියන්නේ අනාගතයේ ප්රධානතම බලශක්ති ප්රභවයයි. නමුත් ඊයේ සිදුවූවාක් මෙන් පද්ධතියේ අස්ථාවරත්වයන් මඟහරවා ගැනීමට නම්, බැටරි ගබඩා කිරීම් (Battery Storage) සහ නවීන තාක්ෂණික විසඳුම් වෙත යාම අනිවාර්යයි.
මෙය හරියටම අධි-ක්රියාකාරී දත්ත මධ්යස්ථානයක් (Data Center) හෝ මහා පරිමාණ සර්වර් පද්ධතියක් (Server Infrastructure) බාධාවකින් තොරව (100% Uptime) පවත්වාගෙන යාම හා සමාන සංකල්පයකි. ප්රධාන සැපයුමේ විචලනයන් පාලනය කරමින් පද්ධතිය ස්ථාවරව තබා ගැනීමට එහි ඇති දැවැන්ත UPS පද්ධති සහ Redundant power සැපයුම් ක්රියා කරනවා සේම, ජාතික විදුලි ජාලයටත් (National Grid) එවැනිම "Buffer" එකක් අවශ්ය වෙනවා.
ලංකාව මේ සඳහා ප්රවේශ විය යුතු ප්රධාන මානයන් කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකියි:
1. මහා පරිමාණ බැටරි බලශක්ති ගබඩා පද්ධති (Grid-Scale BESS)
විදුලිබල මණ්ඩලයේ ප්රධාන උපපොළවල් (Substations) ආශ්රිතව දැවැන්ත ලිතියම්-අයන (Lithium-ion) හෝ LiFePO4 බැටරි පද්ධති ස්ථාපනය කළ යුතුයි.- සංඛ්යාතය නියාමනය (Frequency Regulation): මිලි තත්පර ගණනක් ඇතුළත ක්රියාත්මක වී පද්ධතියේ 50Hz අගය ස්ථාවරව තබා ගැනීමට මේවාට හැකියාව තිබෙනවා.
- Peak Shifting: දහවල් කාලයේ නිෂ්පාදනය වන අතිරික්ත සූර්ය බලශක්තිය ගබඩා කරගෙන, රාත්රී කාලයේ වැඩිම විදුලි ඉල්ලුමක් ඇති අවස්ථාවේදී (Peak hours) පද්ධතියට මුදා හැරීම මෙයින් සිදු කළ හැකියි.
2. පොම්ප-ගබඩා ජල විදුලි බලාගාර (Pumped-Storage Hydroelectricity)
ලංකාවේ භූගෝලීය පිහිටීම අනුව මෙය ඉතා ප්රායෝගික "ස්වභාවික බැටරියක්". දහවල් කාලයේ ඇති අතිරික්ත සූර්ය විදුලිය යොදාගෙන පහළ ජලාශයක ඇති ජලය ඉහළ ජලාශයකට පොම්ප කිරීම මෙහිදී සිදුවෙනවා. ඉන්පසු රාත්රී කාලයේදී එම ජලය යළි පහළට මුදා හැරීමෙන් (සාමාන්ය ජල විදුලි බලාගාරයක් මෙන්) විදුලිය නිපදවිය හැකියි.3. ස්මාර්ට් විදුලි ජාල (Smart Grid Infrastructure)
දැනට පවතින සම්ප්රදායික විදුලි ජාලය වෙනුවට Smart Grid තාක්ෂණය හඳුන්වා දීම අත්යවශ්යයි. සංකීර්ණ ජාලයක (Network) දත්ත ගමනාගමනය (Traffic) තදබදයකින් තොරව ස්වයංක්රීයව මාර්ගගත (Routing) කරනවා සේම, ස්මාර්ට් ජාලයක් මගින් අතිරික්ත විදුලිය ඇති ප්රදේශවල සිට ඉල්ලුම වැඩි ප්රදේශ දක්වා විදුලිය ක්ෂණිකව හා ස්වයංක්රීයව බෙදා හැරීම සිදු කරනවා.4. විමධ්යගත ගබඩා කිරීම් (Decentralized Storage) දිරිගැන්වීම
සියලුම බර CEB එක මත නොපටවා, සූර්ය පැනල සවිකරන පාරිභෝගිකයින්ට Hybrid Inverters සමග තමන්ගේම නිවසේ හෝ ව්යාපාරික ස්ථානයේ බැටරි (Battery Storage) සවි කිරීමට රජයෙන් සහන ලබා දිය හැකියි. එමගින් ප්රධාන ජාලයට එන පීඩනය සහ අවදානම විශාල වශයෙන් අඩු වෙනවා.මෙවැනි යටිතල පහසුකම් ගොඩනැගීමේදී මූලික පිරිවැය (Capital Expenditure) ඉහළ වුවත්, දිගුකාලීනව දැවි තෙල් සහ ගල් අඟුරු දහනය කර විදුලිය නිපදවීමට යන අතිවිශාල පිරිවැය සලකා බැලීමේදී මෙය අනිවාර්යයෙන්ම කළ යුතු ලාභදායී ආයෝජනයක්.
ජාතික මට්ටමේ මහා පරිමාණ බැටරි පද්ධති (Centralized) පිහිටුවීමට වඩා, පාරිභෝගිකයන්ගේ නිවාස සහ ව්යාපාරික ස්ථානවල බැටරි ස්ථාපනය කිරීම (Decentralized) ශ්රී ලංකාවට වඩාත් ප්රායෝගික මෙන්ම ක්රියාත්මක කිරීමට පහසු වනු ඇතැයි ඔබ සිතනවාද?
Gemini
