බානම් ආචරණය සහ ජ්යොතිෂය: මනෝවිද්යාත්මක ප්රෝඩාවක විද්යාත්මක විග්රහය
මිනිසා පෘථිවිය මත බුද්ධිමත්ම ජීවියා වුවද, තම අනාගතය පිළිබඳ පවතින අවිනිශ්චිතභාවය හමුවේ ඔහු තවමත් අතාර්කික විශ්වාසයන් මත යැපීමට ප්රිය කරයි. දිනපතා පුවත්පතේ පළවන ලග්න පලාඵලයේ සිට සංකීර්ණ කේන්දර සටහන් දක්වා වූ ජ්යොතිෂය කෙරෙහි මිනිසුන් දක්වන අසීමිත විශ්වාසය පිටුපස පවතින්නේ ග්රහ තාරකාවල බලපෑමට වඩා ප්රබල මනෝවිද්යාත්මක සංසිද්ධියකි. එය මනෝවිද්යාවේ "බානම් ආචරණය" (Barnum Effect) ලෙස හඳුන්වනු ලබයි.බානම් ආචරණය යනු කුමක්ද?
බානම් ආචරණය හෙවත් ෆෝරර් ආචරණය (Forer Effect) යනු පුද්ගලයෙකුට පොදුවේ ගැලපෙන, අපැහැදිලි සහ පුළුල් පරාසයක විහිදුණු ප්රකාශයන්, තමන්ටම පමණක් සීමා වූ සුවිශේෂී සහ නිවැරදි විස්තර කිරීම් ලෙස පිළිගැනීමට ඇති ප්රවණතාවයයි. මෙහි නම ලැබී ඇත්තේ ඇමරිකානු සර්කස් ප්රදර්ශකයෙකු වූ පී.ටී. බානම් (P.T. Barnum) ගෙනි. ඔහු නිතරම පැවසුවේ "සෑම මිනිසෙකුටම ගැළපෙන යමක් අප සතුව තිබේ" (We have something for everyone) යනුවෙනි.1948 දී මනෝවිද්යාඥ බර්ට්රම් ෆෝරර් (Bertram Forer) විසින් කරන ලද පරීක්ෂණයකින් මෙය තවදුරටත් තහවුරු විය. ඔහු තම සිසුන්ට පෞරුෂත්ව පරීක්ෂණයක් ලබා දී, පසුව ඔවුන්ගේ පෞරුෂය පිළිබඳ වාර්තාවක් ලබා දුන්නේය. සිසුන්ගෙන් 80% කට වඩා වැඩි පිරිසක් පැවසුවේ එම වාර්තාව ඔවුන්ගේ පෞරුෂය 100% ක් නිවැරදිව විස්තර කරන බවයි. නමුත් ඇත්ත වශයෙන්ම ෆෝරර් කළේ සෑම සිසුවෙකුටම පුවත්පතක ජ්යොතිෂ තීරුවකින් උපුටා ගත් එකම පොදු වාර්තාවක් ලබා දීමයි.
ජ්යොතිෂය තුළ බානම් ආචරණය ක්රියාත්මක වන ආකාරය
ජ්යොතිෂවේදීන් අනාවැකි පවසන විට ඔවුන් ඉතා සූක්ෂ්ම ලෙස බානම් ප්රකාශ (Barnum Statements) භාවිතා කරයි. මෙම ප්රකාශ සාමාන්යයෙන් කරුණු තුනක් මත පදනම් වේ:- අපැහැදිලි බව (Vagueness): "ඉදිරි කාලයේදී ඔබට ධන ලාභයක් පෙනෙන්නට තිබේ." මෙහි ධන ලාභය යනු පාරේ තිබී රුපියල් දහයක් ලැබීමද, නැත්නම් ලොතරැයියක් ඇදීමද යන්න පැහැදිලි නැත. පුද්ගලයා තමන්ට සිදුවන ඕනෑම සුළු වාසනාවක් මෙයට ගලපා ගනී.
- ඉච්ඡා බස (Flattery): "ඔබ අන් අයට උදව් කරන, ඉතාමත් කරුණාවන්ත හදවතක් ඇති අයෙකි." ඕනෑම පුද්ගලයෙකු තමන් ගැන එවැනි ධනාත්මක විස්තර ඇසීමට ප්රිය කරන අතර ඒවා වහා පිළිගනී.
- ද්විත්ව ස්වභාවය (Double-headed statements): "ඔබ සාමාන්යයෙන් ප්රීතිමත් කෙනෙකු වුවද, ඇතැම් අවස්ථාවලදී තනිව සිටීමට ප්රිය කරයි." මෙය ඕනෑම මනුෂ්යයෙකුට පොදු ලක්ෂණයකි.
අතීත සිදුවීම් සහ කාල වකවානු ගැලපීම
ජ්යොතිෂවේදීන් "අවුරුදු 7 කට පෙර වෙන් වීමක් සිදු විය" වැනි නිශ්චිත යැයි හැඟෙන කාල වකවානු පවසන විට මිනිසුන් මවිතයට පත් වේ. නමුත් මෙහි ඇත්තේ සංඛ්යාලේඛනමය උපක්රමයකි. මිනිස් ජීවිතයේ සෑම වසර 7 කට හෝ 10 කට වරක්ම විශාල සංක්රාන්ති සමයක් (උදා: පාසල් අවසන් වීම, රැකියා වෙනස් වීම, විවාහය) උදා වේ. එම කාලසීමාව තුළ අහිමි වීමක් හෝ බිඳීමක් සිදු නොවූ පුද්ගලයෙකු සොයා ගැනීම අපහසුය.පුද්ගලයා කරන්නේ ජ්යොතිෂවේදියා ලබා දෙන අංකයට (Anchor) අනුකූලව තම මතකය නැවත සකස් කර (Memory Reconstruction), එම කාලයට ගැළපෙන සිදුවීමක් බලහත්කාරයෙන් මතක් කර ගැනීමයි.
ස්වයං-තහවුරු කිරීමේ නැඹුරුව (Confirmation Bias)
ජ්යොතිෂය සාර්ථක වීමට බලපාන තවත් ප්රබල සාධකයක් වන්නේ Confirmation Bias හෙවත් තමන් විශ්වාස කරන දේ පමණක් තෝරාගෙන මතක තබා ගැනීමේ හැකියාවයි. ජ්යොතිෂවේදියෙකු කරුණු දහයක් පැවසූ විට ඉන් අටක් වැරදී දෙකක් පමණක් නිවැරදි වුවහොත්, පුද්ගලයා අර වැරදුණු අටම අමතක කර දමා නිවැරදි වූ දෙක පමණක් "අතිවිශිෂ්ට අනාවැකි" ලෙස සලකයි.ඇයි මිනිසුන් තවමත් ජ්යොතිෂය පසුපස යන්නේ?
විද්යාව සහ තාක්ෂණය දියුණු වුවද ජ්යොතිෂය නොනැසී පවතින්නේ එය මිනිසාගේ මූලික මනෝවිද්යාත්මක අවශ්යතාවයක් සපුරාලන බැවිනි.- පාලනය පිළිබඳ හැඟීම (Sense of Control): අනාගතය ගැන පවතින බිය අවම කර ගැනීමට සහ තමන්ගේ ජීවිතය ග්රහලෝක මගින් පාලනය වන බව සිතීමෙන් ඇතිවන සහනය මිනිසුන් මෙයට ඇද බැඳ තබා ගනී.
- වගකීමෙන් මිදීම: තමන් අතින් වූ වැරදි හෝ අසාර්ථකත්වයන් "ග්රහ අපල" ලෙස හැඳින්වීමෙන් තමන්ගේ වගකීමෙන් නිදහස් වීමට මිනිසා උත්සාහ කරයි.
- ආත්මීය වලංගුභාවය (Subjective Validation): කවුරුන් හෝ තමන්ගේ නම, උපන් දිනය පාවිච්චි කර තමන් ගැන විස්තර පවසන විට, එය ඉතාම පෞද්ගලික සහ වැදගත් දෙයක් ලෙස මිනිස් මනසට දැනේ.
නිගමනය
ජ්යොතිෂය යනු ග්රහ වස්තුවල චලිතය පිළිබඳ කරන විද්යාත්මක හැදෑරීමක් නොව, බානම් ආචරණය වැනි මනෝවිද්යාත්මක උපක්රම මත පදනම් වූ විශ්වාස පද්ධතියකි. තර්කානුකූලව සිතන, නීතිය වැනි විෂයයන් හදාරන පුද්ගලයෙකුට වැදගත් වන්නේ සාක්ෂි (Evidence) මත පදනම් වූ තීරණ ගැනීමයි. ජ්යොතිෂය තුළ ඇත්තේ සාක්ෂි නොව, මිනිස් මනස රවටන ඉතා සූක්ෂ්ම "පොදු සත්යයන්" පමණි.අවසාන වශයෙන්, ජ්යොතිෂවේදියා පවසන අනාවැකිය සත්ය වන්නේ තාරකාවල පිහිටීම නිසා නොව, ඔබ එම ප්රකාශය ඔබේ ජීවිතයට ගලපා ගැනීමට දක්වන මනෝවිද්යාත්මක කැමැත්ත නිසාවෙනි.
