බුදු දහම තුළ, සිහිය යන්න "සති" යන පාලි වචනයෙන් හැඳින්වේ. එයින් අදහස් කරන්නේ යමක් "මතක තබා ගැනීම" හෝ "සිහි තබා ගැනීම" යන්නයි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිදි, සිහිය යනු හුදෙක් වර්තමානයේ සිටීම පමණක් නොව, තම අරමුණ සහ වර්තමාන යථාර්ථය පිළිබඳව නොකඩවා මනස තබා ගැනීමයි.
මෙම පුහුණුව පිළිබඳ මූලිකම දේශනාව වන්නේ සතිපට්ඨාන සූත්රයයි.
සතර සතිපට්ඨානය
බුදුරජාණන් වහන්සේ සිහිය දියුණු කිරීම සඳහා ප්රධාන අංශ හතරක් දේශනා කළහ:
කායානුපස්සනාව: ශරීරය පිළිබඳ සිහිය පිහිටුවීම. මෙහිදී ආශ්වාස ප්රාශ්වාසය, ඉරියව් (ඇවිදීම, සිටීම, හිඳීම, වැතිරීම) සහ ශරීරයේ ක්රියාකාරකම් පිළිබඳව විමසිලිමත් වේ. එමෙන්ම ශරීරයේ අනිත්ය ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමද මෙයට අයත් වේ.
වේදනානුපස්සනාව: සැප, දුක් හෝ උපේක්ෂා (මධ්යස්ථ) වශයෙන් දැනෙන විඳීම් පිළිබඳ සිහියෙන් සිටීමයි. එමඟින් එම විඳීම් කෙරෙහි ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් ඇති කර නොගැනීමට මග සැලසේ.
චිත්තානුපස්සනාව: සිතේ ස්වභාවය නිරීක්ෂණය කිරීමයි. සිත රාගයෙන් යුක්තද, ද්වේෂයෙන් යුක්තද, නොඑසේ නම් සමාධිගතද යන්න විනිශ්චයකින් තොරව හඳුනා ගැනීම මෙහිදී සිදු වේ.
ධම්මානුපස්සනාව: පංච නීවරණ (කාමච්ඡන්ද, ව්යාපාද, ථීනමිද්ධ, උද්ධච්චකුක්කුච්ච, විචිකිච්ඡා) හෝ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැනි ලෝක ස්වභාවයන් පිළිබඳව අවබෝධයෙන් සිටීමයි.
ප්රායෝගික මූලධර්ම
යථා තත්ත්වයෙන් දැකීම: සිදුවන දේ දෙස හුදෙක් සිදුවන දෙයක් ලෙස පමණක් බැලීමයි. දේවල් දෙස බලන විට එය "මගේ" හෝ "මාගේ" යන ආත්මාර්ථකාමී හැඟීමෙන් තොරව, යථා ස්වභාවයෙන්ම දැකීම මෙහි අරමුණයි.
සිහිය වැඩීමේදී කරුණු තුනක් අත්යවශ්ය වේ:
ආතාපී: අකුසල් දුරු කර කුසල් වැඩීමට ඇති වීර්යය.
සම්පජානෝ: සිදුවන දේ පිළිබඳව ඇති පැහැදිලි අවබෝධය.
සතිමා: තමාගේ අරමුණ පිළිබඳව ඇති සිහිය.
අවසාන අරමුණ
සිහිය යනු අවසාන ඉලක්කය නොවේ; එය ප්රඥාව සහ අවබෝධය දියුණු කරගැනීම සඳහා භාවිතා කරන මාර්ගයකි.
බුදු දහමට අනුව, සිහිය දියුණු කිරීමේ එකම අරමුණ වන්නේ දුකෙන් මිදී නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීමයි. සියලු සංස්කාරයන්ගේ අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ස්වභාවය දැකීමෙන් සිතේ ඇතිවන ආශාවන් සහ ගැටීම් නතර කර ගැනීමට මෙය උපකාරී වේ.
බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිදි, සිහිය යනු හුදෙක් වර්තමානයේ සිටීම පමණක් නොව, තම අරමුණ සහ වර්තමාන යථාර්ථය පිළිබඳව නොකඩවා මනස තබා ගැනීමයි.
මෙම පුහුණුව පිළිබඳ මූලිකම දේශනාව වන්නේ සතිපට්ඨාන සූත්රයයි.
සතර සතිපට්ඨානය
බුදුරජාණන් වහන්සේ සිහිය දියුණු කිරීම සඳහා ප්රධාන අංශ හතරක් දේශනා කළහ:
කායානුපස්සනාව: ශරීරය පිළිබඳ සිහිය පිහිටුවීම. මෙහිදී ආශ්වාස ප්රාශ්වාසය, ඉරියව් (ඇවිදීම, සිටීම, හිඳීම, වැතිරීම) සහ ශරීරයේ ක්රියාකාරකම් පිළිබඳව විමසිලිමත් වේ. එමෙන්ම ශරීරයේ අනිත්ය ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමද මෙයට අයත් වේ.
වේදනානුපස්සනාව: සැප, දුක් හෝ උපේක්ෂා (මධ්යස්ථ) වශයෙන් දැනෙන විඳීම් පිළිබඳ සිහියෙන් සිටීමයි. එමඟින් එම විඳීම් කෙරෙහි ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් ඇති කර නොගැනීමට මග සැලසේ.
චිත්තානුපස්සනාව: සිතේ ස්වභාවය නිරීක්ෂණය කිරීමයි. සිත රාගයෙන් යුක්තද, ද්වේෂයෙන් යුක්තද, නොඑසේ නම් සමාධිගතද යන්න විනිශ්චයකින් තොරව හඳුනා ගැනීම මෙහිදී සිදු වේ.
ධම්මානුපස්සනාව: පංච නීවරණ (කාමච්ඡන්ද, ව්යාපාද, ථීනමිද්ධ, උද්ධච්චකුක්කුච්ච, විචිකිච්ඡා) හෝ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වැනි ලෝක ස්වභාවයන් පිළිබඳව අවබෝධයෙන් සිටීමයි.
ප්රායෝගික මූලධර්ම
යථා තත්ත්වයෙන් දැකීම: සිදුවන දේ දෙස හුදෙක් සිදුවන දෙයක් ලෙස පමණක් බැලීමයි. දේවල් දෙස බලන විට එය "මගේ" හෝ "මාගේ" යන ආත්මාර්ථකාමී හැඟීමෙන් තොරව, යථා ස්වභාවයෙන්ම දැකීම මෙහි අරමුණයි.
සිහිය වැඩීමේදී කරුණු තුනක් අත්යවශ්ය වේ:
ආතාපී: අකුසල් දුරු කර කුසල් වැඩීමට ඇති වීර්යය.
සම්පජානෝ: සිදුවන දේ පිළිබඳව ඇති පැහැදිලි අවබෝධය.
සතිමා: තමාගේ අරමුණ පිළිබඳව ඇති සිහිය.
අවසාන අරමුණ
සිහිය යනු අවසාන ඉලක්කය නොවේ; එය ප්රඥාව සහ අවබෝධය දියුණු කරගැනීම සඳහා භාවිතා කරන මාර්ගයකි.
බුදු දහමට අනුව, සිහිය දියුණු කිරීමේ එකම අරමුණ වන්නේ දුකෙන් මිදී නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීමයි. සියලු සංස්කාරයන්ගේ අනිත්ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ස්වභාවය දැකීමෙන් සිතේ ඇතිවන ආශාවන් සහ ගැටීම් නතර කර ගැනීමට මෙය උපකාරී වේ.
Last edited:
