දශක හතරකට ආසන්න කාලයක් ඉරානය පාලනය කළ එහි දැඩි මතධාරී උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කුමෙනි (Ayatollah Ali Khamenei), සෙනසුරාදා එල්ල වූ ඇමරිකානු-ඊශ්රායල ඒකාබද්ධ ප්රහාරයකින් ජීවිතක්ෂයට පත්වූ බව ඉරාන රාජ්ය මාධ්ය ඉරිදා තහවුරු කළේය. මෙය ඔහුගේ පාලනයට විරුද්ධ වූ ඉරාන ජාතිකයින්ගේ ප්රීතියටත්, පාලන තන්ත්රයට පක්ෂපාතී අයගේ කෝපයටත් හේතු වී ඇත.
ටෙහෙරානයේ පිහිටි ඔහුගේ සංකීර්ණයට ප්රහාරයක් එල්ල වන අවස්ථාවේ ඔහු "තම රාජකාරි ඉටුකරමින්" සිටි බවත්, කුමෙනි "ප්රාණ පරිත්යාගියෙකු" බවට පත් වූ බවත් Fars පුවත් සේවය උපුටා දක්වමින් ඉරාන රූපවාහිනී නිවේදකයෙකු කඳුළු සලමින් තහවුරු කළේය.
මැදපෙරදිග සහ ඉන් ඔබ්බට ඉරානයේ බලපෑම ව්යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරමින් මිලියන ගණනක් මර්දනය කළ මෙම ආගමික නායකයාගේ මරණය, ඉස්ලාමීය ජනරජය එහි ආරම්භයෙන් පසු මුහුණ දෙන බරපතලම අර්බුදයට ඇද දමනු ඇතැයි පෙනෙන්නට තිබේ. විශේෂයෙන්ම ඔහුගේ ස්ථානය ගැනීමට පැහැදිලි නායකයෙකු නොමැති වීම මීට ප්රධාන හේතුවයි.
ඉරානයේ බලවත්ම චරිතයක් වන ජාතික ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ලේකම් අලි ලරිජානි (Ali Larijani), ඉරිදා දිනයේ ඉරානයේ විරෝධය පළ කරමින්, ඇමරිකාවේ හදවතටම ප්රතිප්රහාර එල්ල කරන බවට පොරොන්දු විය.
මෙම සිදුවීම පිළිබඳව මේ දක්වා තහවුරු වී ඇති කරුණු:
ඔහු මියගියේ කෙසේද?
- එයාර්බස් (Airbus) සමාගමේ චන්ද්රිකා ඡායාරූප මගින් සෙනසුරාදා අගනුවර වන ටෙහෙරානයේ පිහිටි උත්තරීතර නායකයාගේ සංකීර්ණයෙන් කළු දුමාරයක් නගින ආකාරය පෙන්නුම් කළේය. මෙම ප්රහාරවලින් සංකීර්ණයේ ගොඩනැගිලි කිහිපයකට දැඩි අලාභහානි සිදුවී ඇති බව ඡායාරූපවලින් පෙනෙන්නට තිබුණි.
- ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් සහ ඊශ්රායල අගමැති බෙන්ජමින් නෙතන්යාහු යන දෙදෙනාම කුමෙනිගේ මරණය නිවේදනය කර තිබියදීත්, මුලදී ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශය අවධාරණය කළේ කුමෙනි "නිරුපද්රිතව" සිටින බවයි.
- පසුව නෙතන්යාහු සෙනසුරාදා සවස වැඩිදුර විස්තර කිරීමකින් තොරව ප්රකාශ කළේ, ඉරානයේ උත්තරීතර නායකයා "තවදුරටත් අප සමඟ නොමැති බවට බොහෝ සලකුණු පවතින" බවයි.
- මෙම ප්රහාරවලින් කුමෙනි, ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් සහ සන්නද්ධ හමුදා ප්රධානී අබ්දොල්රහීම් මූසවි ඇතුළු ජ්යෙෂ්ඨයින් ඉලක්ක කර ගත් බව ඊශ්රායල ආරංචි මාර්ග දෙකක් CNN වෙත පැවසීය.
- එක්සත් ජනපද-ඊශ්රායල ඒකාබද්ධ ප්රහාරයේ එක් අරමුණක් වූයේ පාලන තන්ත්රය වෙනස් කිරීම බව පැවසූ ට්රම්ප්, රජයට එරෙහිව නැගී සිටින ලෙස ඉරාන ජනතාවගෙන් ඉල්ලා සිටියේය.
- කෙසේ වෙතත්, කුමෙනිගේ මරණයෙන් පසු එවැනි වෙනසක් සිදුවේද යන්න පැහැදිලි නැති අතර, ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකායේ (IRGC) දැඩි පාලනයකට එය මග පාදනු ඇතැයි ප්රවීණයෝ පවසති.
මීට හේතු වූයේ කුමක්ද?
- කුමෙනිගේ මරණය සිදුවන්නේ 1989 දී ඔහු බලයට පත් වූ දා සිට මේ දක්වා ඉරානය එහි දුර්වලම තත්වයට පත්ව ඇති අවස්ථාවකය. දශක ගණනාවක බටහිර සම්බාධක හේතුවෙන් ඒ වන විටත් රට හුදෙකලා වී ආර්ථික වශයෙන් පීඩාවට පත්ව සිටි අතර, 2025 ජුනි මාසයේදී එල්ල වූ එක්සත් ජනපද සහ ඊශ්රායල ප්රහාර ඔහුගේ පාලනයට දැඩි පහරක් එල්ල කළේය.
- ඉන් මාස හයකට පසුව, ආර්ථික දුෂ්කරතා මුල්කරගෙන ආරම්භ වූ විරෝධතා ඉතා ඉක්මනින් දේශපාලන මුහුණුවරක් ගත් අතර, සති කිහිපයක් ඇතුළත රටේ පළාත් 31 පුරාම පැතිර ගියේය. පාලන තන්ත්රය ඊට දැඩි මර්දනයකින් ප්රතිචාර දැක්වූ අතර, දහස් ගණනක් විරෝධතාකරුවන් ඝාතනය කිරීම හේතුවෙන් ට්රම්ප් පරිපාලනයෙන් මැදිහත් වීමේ තර්ජනයක් ද ඇතුළුව ගෝලීය විරෝධයක් මතු විය.
- එම මැදිහත්වීම සෙනසුරාදා සිදුවූ අතර, ඇමරිකාවට සහ එහි ජාතික ආරක්ෂක අවශ්යතාවලට තර්ජනයක් වන "මෙම අතිශය දුෂ්ට, රැඩිකල් ආඥාදායකත්වය වැලැක්වීම සඳහා එක්සත් ජනපද හමුදාව දැවැන්ත සහ අඛණ්ඩ මෙහෙයුමක් දියත් කරමින් සිටින" බව ට්රම්ප් පැවසීය.
කුමෙනි වෙනුවට පත්විය හැක්කේ කාටද?
- කුමෙනිගේ ප්රධාන උපදේශකයෙකු වූ ලරිජානි පැවසුවේ ජනාධිපතිවරයා සහ අධිකරණ ප්රධානියාගෙන් සමන්විත තාවකාලික නායකත්ව ව්යුහයක් ඉක්මනින් ක්රියාත්මක වන බවයි.
- ඉරානය කලාපයේ නායකයින් සමග යුද්ධයකට නොයන බවට සහතික වී ඇති බවත්, නමුත් මැදපෙරදිග රටවල පිහිටි ඇමරිකානු කඳවුරු ඉලක්ක කරමින් දිගටම ප්රහාර එල්ල කරන බවත් ලරිජානි පැවසීය. "ඇමරිකානුවන්ට ඉරාන ජාතියට තර්ජනය කළ නොහැකි බව එක් වරක් සහ සදහටම පැහැදිලි කළ යුතුයි," ඔහු කීවේය.
- ඉරාන ව්යවස්ථාවට අනුව, නව උත්තරීතර නායකයෙකු පත් කරන තුරු ජනාධිපති, අධිකරණ ප්රධානියා සහ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ නීතිවේදියෙකුගෙන් සමන්විත අන්තර්වාර ත්රිපුද්ගල කවුන්සිලයක් නායකයාගේ රාජකාරි ඉටු කිරීම සඳහා පත් කෙරෙනු ඇත.
- ඔහුව ඉවත් කළ අයට පවා ඊළඟට ඉරානයට නායකත්වය දෙන්නේ කවුරුන්ද යන්න අභිරහසක්ව පවතී. ජනවාරි මාසයේදී එක්සත් ජනපද රාජ්ය ලේකම් මාර්කෝ රුබියෝ පැවසුවේ කුමෙනි ඉවත් කළහොත් බලය භාරගන්නේ කවුරුන්ද යන්න "කිසිවෙකු නොදන්නා" බවයි.
- ඉරානයේ අවසන් ෂා රජු වූ මොහොමඩ් රේසා පලවිගේ වැඩිමහල් පුත් රේසා පලවි පැවසුවේ කුමෙනිට අනුප්රාප්තිකයෙකු පත් කිරීමට දරන ඕනෑම උත්සාහයක් "ආරම්භයේදීම අසාර්ථක වීමට නියමිත" බවයි.
ඉරාන ජාතිකයින් ප්රතිචාර දක්වන්නේ කෙසේද?
- කුමෙනිගේ මරණය පිළිබඳ පුවත පැතිර යත්ම ටෙහෙරානයේ ප්රීති ඝෝෂා ඇසෙන්නට වූ නමුත් ඉරිදා උදෑසන වන විට දහස් ගණනක් ජනතාව අගනුවරට රැස්වී කොඩි ලෙලවමින් "ඇමරිකාවට මරණය" යැයි කෑගැසූහ.
- මෙම ජනවාරි මාසයේදී රට පුරා පාලන තන්ත්රය වෙනස් කිරීම වෙනුවෙන් සටන් කළ සහ දැඩි මර්දනයකට ලක්වූ විරෝධතාකරුවන්ට අනුව කුමෙනි බලයෙන් ඉවත් විය යුතුව තිබුණි.
- මෙම උද්ඝෝෂණ ඉස්ලාමීය ජනරජයට එරෙහිව ඊශ්රායල-ඇමරිකානු කුමන්ත්රණයක දිගුවක් ලෙස හුවා දක්වමින් රජය පෙර නොවූ විරූ මට්ටමේ ප්රචණ්ඩත්වයක් යොදා ගත්තේය.
- 2022 දී ආගමික පොලිස් අත්අඩංගුවේ පසුවූ 22 හැවිරිදි මහ්සා අමිනීගේ (Mahsa Amini) මරණයෙන් පසු ඇති වූ විශාලතම විරෝධතා මේවා විය.
- කුමෙනිගේ මරණය පිළිබඳ වාර්තා සංසරණය වන විට සෙනසුරාදා ටෙහෙරානයේ සිද්ධිය ඇසින් දුටු සාක්ෂිකරුවෙකුගෙන් CNN වෙත ලැබුණු එක් වීඩියෝවක, කාන්තාවන් දෙදෙනෙකු ෆාර්සි (Farsi) භාෂාවෙන් "ඉස්ලාමීය ජනරජයට මරණය" සහ "ෂා රජුට දීර්ඝායුෂ ලැබේවා" යනුවෙන් කෑගසන හඬ ඇසෙන අතර ඉන්පසු ප්රීති ඝෝෂා සහ විසිල් හඬ නැගේ.
- මේ ආකාරයේම තවත් වීඩියෝවක, නගරයේ නේවාසික ප්රදේශයක් පුරා ප්රීති ඝෝෂා නඟන හඬ ඇසේ. ලොව පුරා නගරවල ඉරාන ප්රජාවේ සාමාජිකයින් ඉරානයේ නව යුගයක් සැමරීම සඳහා වීදි බැස සිටියහ.
මෙය පුළුල් මැදපෙරදිග කලාපයට කෙසේ බලපානු ඇත්ද?
- 2023 ඔක්තෝබර් 7 වැනි දින ඊශ්රායලයට එල්ල වූ හමාස් ප්රහාරයෙන් පසු කලාපීය ගතිකත්වයේ විශාලතම මාරුවක් ඇති කිරීමට කුමෙනිගේ මරණයට හැකියාව ඇත. හමාස් ප්රහාරයෙන් පසුව ඊශ්රායල අගමැති බෙන්ජමින් නෙතන්යාහු, ඉරානය සහ එහි කලාපීය නියෝජිතයන් ඇතුළුව මැදපෙරදිග පුරා තම රටට සතුරු පාර්ශවයන් තුරන් කිරීම සඳහා පුළුල් මෙහෙයුමක් දියත් කළේය.
- සියවසකට අඩු කාලයකදී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය ඉරාන නායකයෙකු බලයෙන් පහ කිරීමට ක්රියා කළ දෙවන අවස්ථාව මෙයයි. 1953 දී ලෞකික, ප්රජාතන්ත්රවාදීව තේරී පත් වූ අගමැති මොහොමඩ් මොසාඩෙග් (Mohammad Mossadegh) රටේ ඛනිජ තෙල් කර්මාන්තය ජනසතු කිරීමෙන් පසුව, CIA සහ බ්රිතාන්ය බුද්ධි අංශවල සහාය ලත් ඉරාන හමුදා කුමන්ත්රණයකින් ඔහුව බලයෙන් පහ කරන ලදී.
- එම සිදුවීමෙන් ෂා මොහොමඩ් රේසා පලවි යළි රජකමට පත් වූ අතර, 1979 ඉස්ලාමීය විප්ලවයෙන් රජු බලයෙන් පහ කිරීමෙන් පසුව, එය ඉස්ලාමීය ජනරජයේ ඇමරිකානු විරෝධී ආඛ්යානයේ ප්රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. එක්සත් ජනපද අධිරාජ්යවාදයේ සංකේතයක් ලෙසත්, බටහිර කෙරෙහි ඔහුගේ අවිශ්වාසයට හේතුව ලෙසත් කුමෙනි විසින් එය නිරතුරුවම උපුටා දක්වන ලදී.
- ඉරානය යනු පර්සියානුවන්, අසෙරිවරුන්, අරාබිවරුන්, බැලෝච්වරුන් සහ කුර්දිවරුන් ඇතුළු මිලියන 90 කට අධික විවිධ ජනගහනයක් වෙසෙන රටකි. කුමෙනිගේ දශක ගණනාවක පාලනය යටතේ සිවිල් හා වාර්ගික නොසන්සුන්තා පාලනය කිරීමට ඉස්ලාමීය ජනරජය බොහෝ දුරට සමත් විය.
- නමුත් පැහැදිලි අනුප්රාප්තිකයෙකු නොමැති වීම හේතුවෙන් ඔහුගේ මරණය, ගෝලීය ආර්ථිකයට ඇති විය හැකි ප්රතිවිපාක ද සමඟ, ඉරානයේ මෙන්ම පුළුල් කලාපයේ ස්ථාවරත්වය පිළිබඳව බරපතල කනස්සල්ලක් මතු කරනු ඇත.
