අයතුල්ලා අලි කමේනි: විප්ලවයේ ආරක්ෂකයා සහ ඉරානයේ දශක තුනක පාලකයා
මැදපෙරදිග දේශපාලන භූමිකම්පාවේ කේන්ද්රස්ථානය වන ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයේ, දශක තුනකට අධික කාලයක් තිස්සේ සියලු බලය එක් අතක තබාගෙන සිටින චරිතය වන්නේ මහා අයතුල්ලා සෙයියද් අලි හොසෙයිනි කමේනිය. ඔහු ඉරානයේ දෙවන උත්තරීතර නායකයා පමණක් නොව, 1979 විප්ලවයේ දැඩි මතධාරී උරුමය රැකගැනීමට දිවි හිමියෙන් කැපවූ එහි "ආරක්ෂකයා" ලෙසද සැලකේ. ජාත්යන්තර සම්බාධක, දැවැන්ත මහජන විරෝධතා සහ කලාපීය යුද ගැටුම් මධ්යයේ සිය පාලනය පවත්වාගෙන යන කමේනි, නූතන ලෝකයේ වඩාත්ම බලගතු, සංකීර්ණ සහ මතභේදාත්මක නායකයන්ගෙන් කෙනෙකි. මෙම සවිස්තරාත්මක ලිපිය ඔහුගේ ජීවිතයේ නොකියවූ පරිච්ඡේද, බල ව්යුහයේ ගැඹුර සහ ඔහුගේ පාලනයේ ප්රතිවිපාක විමසා බලයි.
1. විප්ලවවාදියෙකුගේ උපත: මුල් ජීවිතය සහ දේශපාලන පිබිදීම
1939 ජූලි 17 වන දින ඉරානයේ ශුද්ධ නගරයක් වන මෂාද් හිදී, ආගමික විද්වත් පවුලක අලි කමේනි උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා, ජාවාඩ් කමේනි, ගෞරවනීය ඉස්ලාමීය ධර්ම ශාස්ත්රඥයෙකු වූ අතර, පවුලේ සම්භවය අසර්බයිජාන ජනතාව දක්වා දිව යයි. කුඩා කල සිටම ආගමික පරිසරයක හැදී වැඩුණු ඔහු, මූලික අධ්යාපනයෙන් පසු පියාගේ අඩිපාරේ යමින් ඉස්ලාමීය දේවධර්මය, නීතිය (ෆික්හ්) සහ දර්ශනය හැදෑරීම සඳහා සිය ජීවිතය කැප කළේය.ඔහු මෂාද් හි ආගමික සේමනේරිවලින් මූලික ශිල්ප හැදෑරීමෙන් අනතුරුව, ෂියා ඉස්ලාමයේ ප්රධානතම අධ්යාපන මධ්යස්ථානයක් වූ ඉරාකයේ නජාෆ් නුවරට ද කෙටි කලකට සංක්රමණය විය. පසුව ඉරානයේ කොම් (Qom) නුවරට පැමිණි ඔහු, එහිදී ඉස්ලාමීය විප්ලවයේ අනාගත නායකයා වන අයතුල්ලා රුහොල්ලා කොමෙයිනි ඇතුළු එකල සිටි ප්රමුඛතම මහා අයතුල්ලා පඬිවරුන් යටතේ අධ්යාපනය ලැබීය. මෙම කාලය තුළ කොමෙයිනිගේ විප්ලවීය දේශපාලන දර්ශනයෙන් සහ බටහිර බලපෑම්වලට එරෙහි දැඩි ස්ථාවරයෙන් කමේනි ලෙස ආභාෂය ලැබීය.
ෂා මොහොමඩ් රේසා පහ්ලවීගේ පාලනය යටතේ ඉරානය බටහිරකරණයට ලක්වීමට සහ ඇමරිකානු බලපෑමට නතුවීමට එරෙහිව කොමෙයිනි ආරම්භ කළ විරෝධතා ව්යාපාරයේ කමේනි සක්රීය සාමාජිකයෙකු බවට පත් විය. සිය දේශන සහ ලේඛන හරහා ෂා ගේ පාලනය නිර්දය ලෙස විවේචනය කළ ඔහු, රහස් පොලිසිය වූ සවාක් (SAVAK) හි නිරන්තර ඉලක්කයක් විය. 1963 සිට 1979 විප්ලවය දක්වා කාලය තුළ, ඔහු හය වතාවකට වඩා අත්අඩංගුවට ගෙන, වධ හිංසාවට ලක් කර, සිරගත කොට පිටුවහල් කරන ලදී. මෙම කටුක අත්දැකීම් ඔහුව තව තවත් දැඩි මතධාරී විප්ලවවාදියෙකු බවට පත් කළේය.
2. ජනාධිපති පුටුවේ සිට උත්තරීතර නායකත්වයට
1979 දී ෂා පාලනය බිඳ වැටී ඉස්ලාමීය ජනරජය ස්ථාපිත කිරීමත් සමග, අලි කමේනි නව පාලනයේ බල කවයේ අනිවාර්ය සාමාජිකයෙකු විය. අයතුල්ලා කොමෙයිනිගේ පූර්ණ විශ්වාසය දිනා සිටි ඔහු, ඉස්ලාමීය ජනරජ පක්ෂයේ සම-ආරම්භකයෙකු, ආරක්ෂක නියෝජ්ය අමාත්යවරයා, විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකායේ (IRGC) අණදෙන නිලධාරියා සහ ටෙහෙරානයේ සිකුරාදා දේව මෙහෙයේ නායකයා (Friday Prayer Leader) වැනි තනතුරු රැසක් හොබවමින් සිය බලය තහවුරු කර ගත්තේය.1981 දී ඉරානය දරුණු ඉරාක ආක්රමණයකට මුහුණ දෙමින් සිටියදී, ජනාධිපති මොහොමඩ්-අලි රජායි සහ අගමැති මොහොමඩ්-ජාවාඩ් බහොනාර් ත්රස්ත ප්රහාරයකින් ඝාතනය විය. මෙම බල ශූන්යතාව මධ්යයේ, අලි කමේනි ඉරානයේ තුන්වන ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය. ඔහු 1981 සිට 1989 දක්වා, ඉරාන-ඉරාක යුද්ධයේ අතිශය දුෂ්කරම කාල පරිච්ඡේදය පුරා රටේ නායකත්වය දැරීය. 1981 ජුනි මාසයේදී, මාධ්ය හමුවක් අතරතුරදී පොත්ගුලක සඟවා තිබූ බෝම්බයක් පුපුරා යාමෙන් ඔහු බරපතල තුවාල ලැබීය. මෙම ප්රහාරයෙන් ඔහුගේ දකුණු අතේ ස්නායු ස්ථිර ලෙසම අක්රිය විය.
1989 ජුනි 3 වන දින අයතුල්ලා කොමෙයිනි අපවත් වූ විට, ඉරානය යළිත් නායකත්ව අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. කොමෙයිනි පැහැදිලි අනුප්රාප්තිකයෙකු නම් කර නොතිබුණි. දිනකට පසු, නායකයා තෝරා පත් කරන ආගමික විද්වතුන්ගෙන් සැදුම්ලත් "විශේෂඥයින්ගේ සභාව" (Assembly of Experts) විසින් බොහෝ දෙනා පුදුමයට පත් කරමින් අලි කමේනිව නව උත්තරීතර නායකයා ලෙස තෝරා පත් කරන ලදී.
මෙම තේරීම එකල දැඩි විවාදයකට තුඩු දුන්නේ, උත්තරීතර නායකයා වීමට අවශ්ය ඉහළම ආගමික ශ්රේණිය වන "මර්ජා-ඉ-තක්ලිද්" (Marja'-e-Taqlid - අනුගමනය කළ යුතු මූලාශ්රය) හෙවත් මහා අයතුල්ලා පදවිය කමේනිට නොතිබූ බැවිනි. නමුත්, එවකට සභාවේ ප්රබලයෙකු වූ අක්බර් හෂේමි රෆ්සන්ජානිගේ බලපෑම මත, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව කඩිනමින් සංශෝධනය කර, උත්තරීතර නායකයා වීමට "මර්ජා" කෙනෙකු වීම අනිවාර්ය නොවන බවට නීති සම්පාදනය කෙරිණි. මෙසේ, දේශපාලනඥයෙකු ලෙස ප්රකටව සිටි කමේනි, ඉරානයේ ආගමික සහ දේශපාලන බලයේ හිණිපෙත්තටම නැංගේය.
3. දශක තුනක පාලනය: බලය, ප්රතිපත්ති සහ ප්රතිරෝධය
අයතුල්ලා කමේනිගේ පාලනය, ඉරානය තුළ ඔහුගේ බලය අසීමිත ලෙස තහවුරු කිරීම සහ බාහිර ලෝකයට එරෙහිව "ප්රතිරෝධක" (Resistance) ආර්ථික හා යුදමය මූලධර්මයක් ක්රියාවට නැංවීම මත පදනම් වී ඇත.දේශපාලන සහ යුදමය බලය
උත්තරීතර නායකයා ලෙස කමේනි රාජ්යයේ සියලුම අංශ පාලනය කරයි. ජනතා ඡන්දයෙන් තේරී පත්වන ජනාධිපතිවරයා සහ පාර්ලිමේන්තුව ඔහුට පහළින් සිටින අතර, ඔවුන්ගේ තීරණ අවලංගු කිරීමේ බලය ඔහු සතුය. ඔහු සෘජුවම පාලනය කරන ආයතන අතර:- විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) සහ බසීජ් මිලීෂියාව: රටේ වඩාත්ම බලගතු යුදමය සහ ආර්ථික බලවේගයයි.1
- අධිකරණය: රටේ නීතිය ක්රියාත්මක කිරීමේ සහ අර්ථ නිරූපණය කිරීමේ පූර්ණ බලය.
- ආරක්ෂක කවුන්සිලය (Guardian Council): පාර්ලිමේන්තු පනත් සහ ජනාධිපති අපේක්ෂකයින් අනුමත කිරීම හෝ ප්රතික්ෂේප කිරීමේ බලය හිමි, ඔහුගේ මතවාදයට පක්ෂපාතී කණ්ඩායමකි.
- රාජ්ය මාධ්ය: රජයේ මතවාදය ප්රචාරය කරන රූපවාහිනී සහ ගුවන්විදුලි ජාල.
ආර්ථික ප්රතිපත්තිය: "ප්රතිරෝධක ආර්ථිකය"
දශක ගණනාවක් පුරා පවතින ජාත්යන්තර, විශේෂයෙන්ම ඇමරිකානු සම්බාධකවලට පිළිතුරක් ලෙස කමේනි "ප්රතිරෝධක ආර්ථිකය" (Eqtesād-e Moqāvematī) නමින් සංකල්පයක් හඳුන්වා දුන්නේය. මෙහි අරමුණ වන්නේ ආනයනය අඩු කර, දේශීය නිෂ්පාදනය සහ ස්වයංපෝෂිතභාවය ඉහළ නැංවීමයි. කෙසේ වෙතත්, ඔහුගේ පාලනය යටතේ ක්රියාත්මක වන "බොන්යාඩ්" (Bonyad) නමින් හැඳින්වෙන දැවැන්ත ආගමික-වාණිජ පදනම් (උදා: Setad) රටේ ආර්ථිකයෙන් විශාල කොටසක් පාලනය කරන අතර, ඒවා විනිවිදභාවයකින් තොරව ක්රියාත්මක වීම දූෂණයට සහ අකාර්යක්ෂමතාවට හේතු වී ඇති බවට චෝදනා එල්ල වේ.විදේශ ප්රතිපත්තිය: "ප්රතිරෝධයේ අක්ෂය"
කමේනිගේ විදේශ ප්රතිපත්තිය ගොඩනැගී ඇත්තේ එක්සත් ජනපද, ඊශ්රායල සහ සෞදි අරාබි බලපෑම්වලට එරෙහි වීම මතය. මෙම අරමුණ සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා ඔහු "ප්රතිරෝධයේ අක්ෂය" (Axis of Resistance) නමින් කලාපීය සන්ධානයක් පෝෂණය කරයි. ලෙබනනයේ හිස්බුල්ලා සංවිධානය, සිරියාවේ බෂාර් අල්-අසාද් පාලනය, ඉරාකයේ ෂියා මිලීෂියා කණ්ඩායම් සහ යේමනයේ හූති කැරලිකරුවන්ට මූල්ය, යුදමය සහ දේශපාලන සහයෝගය ලබාදීම මෙහි ප්රධාන අංගයකි. 2015 දී ඉරානය සහ ලෝක බලවතුන් අතර අත්සන් තැබූ න්යෂ්ටික ගිවිසුම (JCPOA) පිළිබඳව ඔහු මුල සිටම දැඩි සැකයකින් පසුවූ අතර, 2018 දී ඇමරිකාව ඉන් ඉවත් වීම ඔහුගේ එම ස්ථාවරය තවත් ශක්තිමත් කළේය.සමාජ පාලනය සහ මහජන විරෝධතා
කමේනිගේ පාලනය යටතේ ඉරානයේ සමාජය දැඩි ඉස්ලාමීය නීතිරීතිවලට යටත්ය. කාන්තාවන් සඳහා හිජාබය අනිවාර්ය කිරීම, අන්තර්ජාලය සහ සමාජ මාධ්ය දැඩි ලෙස වාරණය කිරීම, සහ කලා හා සංස්කෘතික ප්රකාශන පාලනය කිරීම හරහා විප්ලවීය මතවාදයට පටහැනි අදහස් මර්දනය කෙරේ. ඔහුගේ පාලන කාලය, ඉරාන ඉතිහාසයේ දැවැන්තම මහජන විරෝධතා රැල්ලකට මුහුණ දුන්නේය:- 2009 හරිත ව්යාපාරය: මතභේදාත්මක ජනාධිපතිවරණ ප්රතිඵලවලට එරෙහිව මිලියන සංඛ්යාත ජනතාවක් වීදි බැසීම.
- 2017-2019 විරෝධතා: ආර්ථික දුෂ්කරතා සහ දූෂණයට එරෙහිව ඇතිවූ උද්ඝෝෂණ.
- 2022 මහ්සා අමීනි විරෝධතා: අනිවාර්ය හිජාබ් නීතිය යටතේ "සදාචාර පොලිසිය" විසින් අත්අඩංගුවට ගත් තරුණියකගේ මරණයෙන් පසු "කාන්තාව, ජීවිතය, නිදහස" යන තේමාව යටතේ රට පුරා පැතිරුණු නැගිටීම.
4. පෞද්ගලික ජීවිතය, උරුමය සහ අනුප්රාප්තිය පිළිබඳ ප්රශ්නය
අයතුල්ලා කමේනිගේ පෞද්ගලික ජීවිතය රහසිගත එකකි. ඔහු මන්සූරේ කොජාස්ටේ බක්ටියාර් සමග විවාහ වී සිටින අතර, ඔහුට දියණියන් දෙදෙනෙකු සහ පුතුන් සිව් දෙනෙකු සිටී. ඔහුගේ පුත්, මොජ්ටබා කමේනි, විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය සහ බුද්ධි අංශ සමග සමීප සබඳතා පවත්වන අතර, බොහෝ දෙනා ඔහුව සලකන්නේ අනාගතයේදී තම පියාගේ අනුප්රාප්තිකයා වීමට ඉඩ ඇති චරිතයක් ලෙසය. කෙසේ වෙතත්, රජ පාලනයකට එරෙහිව ගොඩනැගූ ජනරජයක පාරම්පරික බල හුවමාරුවක් සිදුවීම, විප්ලවයේ මූලධර්මවලට පටහැනි බවට දැඩි විවේචනයක් පවතී.රාජ්ය මාධ්ය නිරන්තරයෙන් ඔහුව චාම්, ධාර්මික සහ දූෂණයෙන් තොර නායකයෙකු ලෙස පෙන්වීමට උත්සාහ කළ ද, Forbes වැනි සඟරා වාර්තා කරන්නේ ඔහු සෘජුවම පාලනය කරන "Setad" වැනි ආයතනවල වත්කම ඩොලර් බිලියන ගණනක් බවයි.
අයතුල්ලා අලි කමේනි යනු එක් අතකින් තම රටේ ස්වෛරීභාවය සහ විප්ලවීය අනන්යතාවය බටහිර බලපෑම්වලින් ආරක්ෂා කරගත් නායකයෙකි. අනෙක් අතට, ඔහු මිලියන සංඛ්යාත ඉරාන ජනතාවගේ නිදහස සීමා කළ, ආර්ථිකය අගාධයට ඇද දැමූ සහ කලාපය අස්ථාවර කිරීමට දායක වූ පාලකයෙකි. ඔහුගේ දශක තුනකට අධික පාලනයෙන් පසු ඉරානය ගමන් කරන්නේ කුමන දිශාවකටද? ඔහුගේ අනුප්රාප්තිකයා කවුරුන් වේද? එම වෙනස සාමකාමී එකක් වේද? මෙම ප්රශ්නවලට ලැබෙන පිළිතුරු, ඉරානයේ පමණක් නොව සමස්ත මැදපෙරදිග සහ ලෝක දේශපාලනයේ අනාගතය තීරණය කරනු ඇත.
Last edited:
Breaking News
