පසුගිය දිනක රෑ කෑමක් සඳහා සහභාගී වී සිටියදී ඇසීමට ලැබුණු දෙයක් නිසා මෙය සටහන් කරමි. අප සිටි මේසයට අසල වූ මේසයක ද පිරිසක් අසුන් ගෙන ආහාර ගනිමින් සිටියහ. එතැන සිටි අයකු තමුන්ට ආහාර වල රස නොදැනෙන බව පවසයි. එවිට අනෙක් සාමාජිකයන් ඔවුන්ගේ ආහාර වර්ගද ඔහුට රස විඳින්නට ලබා දෙයි. එම ආහාරයේද රස ඔහුට නොදැනේ. මෙනිසා එතැන අවුලකි. මේ සමග මට සිහිපත් වූයේ ටෙලිනාට්ය වලදී දක්නට ලැබෙන සිදුවීමකි. උයන කෑම රස නොමැති නිසා ඇතිවන යුද්ධ ඔබටත් සිහිපත් වේ යැයි සිතමි. බොහෝ නිවාසවල මේ තත්ත්වය ඇත.
රසයට ඇති තෘෂ්ණාව මිනිසා නොසෑහෙන දුකට පත් කරන්නා වූ තෘෂ්ණාවකි. රසයට ඇති ඇල්ම මෙහිදී මුල්ගැන්වේ. මේ රසයට ඇති ඇල්ම හේතුවෙන් ඇති කරගන්නා තණ්හාව නිසා රසය වෙනස් වූ විට ඇති වන්නේ දුකකි. ඒ දුක තරහක් බවට පත්වීමට ගත වන්නේ සුළු වේලාවකි. කෙසේවෙතත් එයින් රස නොදැනී ජීවත් විය යුතු බව කියන්නේ නැත. රසයේ වරදක් නැත. වරද ඇත්තේ එයට ඇති කරගන්නා තණ්හාවේ ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිදි, තණ්හාව දුකට හේතුවයි. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්රයේ (SN 56.11) මෙසේ සඳහන් වේ:
"යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරෝධධම්මං"
"යමක් හටගැනීමේ ස්වභාවය ඇත්තේ ද, ඒ සියල්ල නිරෝධ වීමේ ස්වභාවය ඇත්තේය."
රස තෘෂ්ණාව යනු තණ්හාවේ එක් ආකාරයකි. එය තාවකාලික සතුටක් ගෙන දෙන නමුත්, එය නිරන්තරයෙන් තෘප්තිමත් කළ නොහැකි බැවින් දුකට හේතු වේ.
රස දැනීම නැතිවීම අනිත්යතාවයේ ප්රකාශනයකි. සියලු සංස්කාර අනිත්ය බව බුදුදහම පෙන්වා දෙයි. මහා සතිපට්ඨාන සූත්රයේ (DN 22) මෙසේ සඳහන් වේ:
"සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා'ති"
"නුවණින් දකියි, 'සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්යයෝය' යි."
සමහරුන්ට අද දැනුන රස ඒ ආහාරයෙන්ම ඊලඟ දින දැනෙන්නේ නැත. එය එහි අනාත්ම ස්වභාවයයි. එනම් අපිට අවැසි ආකාරයට රස පවතින්නේ නැත.
රස තෘෂ්ණාව උපාදානයට හේතු වේ. රස දැනීම නැති වූ විට, පුද්ගලයා තමා බැඳී සිටි දෙයක් අහිමි වීම නිසා දුක් විඳියි. මජ්ඣිම නිකායේ මහාතණ්හාසඞ්ඛය සූත්රයේ (MN 38) මෙසේ සඳහන් වේ:
"උපාදානපච්චයා භවෝ"
"උපාදානය නිසා භවය හටගනී."
මෙනිසා රස දැනීම නැති වූ විට සහ රසය වෙනස් වූ විට දුක්ඛ වේදනාවක් ඇති කරයි. බුදුදහම අනුව, වේදනාවට ඇති ප්රතික්රියාව තුළින් දුක හටගනී. සංයුත්ත නිකායේ සල්ලත්ථෙන සූත්රයේ (SN 36.6) මෙසේ සඳහන් වේ:
"දුක්ඛාය වෙදනාය ඵුට්ඨෝ සමානෝ සෝචති කිලමති පරිදෙවති උරත්තාළිං කන්දති සම්මෝහං ආපජ්ජති."
"දුක්ඛ වේදනාවෙන් ස්පර්ශ වූ විට සොවෙන්නේය, වෙහෙසෙන්නේය, හඬන්නේය, පපුවට ගසා ගන්නේය, මුළාවට පත් වන්නේය."
ප්රඥාවන්තයාට මෙවැනි අවස්ථාවක් නිවන් මගට සහාය කර ගත හැක. මෙවැනි අත්දැකීම් තුළින් මධ්යස්ථ බව සහ විදර්ශනාව වැඩීමට අවස්ථාව ලැබේ. උදානපාලියේ (Ud 8.8) මෙසේ සඳහන් වේ:
"සුඛෙපි න රජ්ජති, දුක්ඛෙපි න පටිහඤ්ඤති"
"සැපෙහි ද නොඇලේ, දුකෙහි ද නොගැටේ."
මෙනිසා රස තෘෂ්ණාව සහ එහි ප්රතිඵල ලෙස ඇතිවන දුක තේරුම් ගැනීමෙන්, අපට තණ්හාවෙන් මිදීමේ වැදගත්කම අවබෝධ වේ. මෙවැනි අත්දැකීම් තුළින් අනිත්යතාව, දුක්ඛතාව සහ අනාත්මතාව පිළිබඳ අවබෝධය ලබා ගත හැකිය. එමඟින් නිර්වාණ මාර්ගයේ ගමන් කිරීමට අවශ්ය ප්රඥාව වර්ධනය කර ගත හැකිය.
නමුත් මෙය තේරුනත් සියල්ලන්ටම අවබෝධ වන්නේ නැත.
රසයට ඇති තෘෂ්ණාව මිනිසා නොසෑහෙන දුකට පත් කරන්නා වූ තෘෂ්ණාවකි. රසයට ඇති ඇල්ම මෙහිදී මුල්ගැන්වේ. මේ රසයට ඇති ඇල්ම හේතුවෙන් ඇති කරගන්නා තණ්හාව නිසා රසය වෙනස් වූ විට ඇති වන්නේ දුකකි. ඒ දුක තරහක් බවට පත්වීමට ගත වන්නේ සුළු වේලාවකි. කෙසේවෙතත් එයින් රස නොදැනී ජීවත් විය යුතු බව කියන්නේ නැත. රසයේ වරදක් නැත. වරද ඇත්තේ එයට ඇති කරගන්නා තණ්හාවේ ය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිදි, තණ්හාව දුකට හේතුවයි. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්රයේ (SN 56.11) මෙසේ සඳහන් වේ:
"යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරෝධධම්මං"
"යමක් හටගැනීමේ ස්වභාවය ඇත්තේ ද, ඒ සියල්ල නිරෝධ වීමේ ස්වභාවය ඇත්තේය."
රස තෘෂ්ණාව යනු තණ්හාවේ එක් ආකාරයකි. එය තාවකාලික සතුටක් ගෙන දෙන නමුත්, එය නිරන්තරයෙන් තෘප්තිමත් කළ නොහැකි බැවින් දුකට හේතු වේ.
රස දැනීම නැතිවීම අනිත්යතාවයේ ප්රකාශනයකි. සියලු සංස්කාර අනිත්ය බව බුදුදහම පෙන්වා දෙයි. මහා සතිපට්ඨාන සූත්රයේ (DN 22) මෙසේ සඳහන් වේ:
"සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා'ති"
"නුවණින් දකියි, 'සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්යයෝය' යි."
සමහරුන්ට අද දැනුන රස ඒ ආහාරයෙන්ම ඊලඟ දින දැනෙන්නේ නැත. එය එහි අනාත්ම ස්වභාවයයි. එනම් අපිට අවැසි ආකාරයට රස පවතින්නේ නැත.
රස තෘෂ්ණාව උපාදානයට හේතු වේ. රස දැනීම නැති වූ විට, පුද්ගලයා තමා බැඳී සිටි දෙයක් අහිමි වීම නිසා දුක් විඳියි. මජ්ඣිම නිකායේ මහාතණ්හාසඞ්ඛය සූත්රයේ (MN 38) මෙසේ සඳහන් වේ:
"උපාදානපච්චයා භවෝ"
"උපාදානය නිසා භවය හටගනී."
මෙනිසා රස දැනීම නැති වූ විට සහ රසය වෙනස් වූ විට දුක්ඛ වේදනාවක් ඇති කරයි. බුදුදහම අනුව, වේදනාවට ඇති ප්රතික්රියාව තුළින් දුක හටගනී. සංයුත්ත නිකායේ සල්ලත්ථෙන සූත්රයේ (SN 36.6) මෙසේ සඳහන් වේ:
"දුක්ඛාය වෙදනාය ඵුට්ඨෝ සමානෝ සෝචති කිලමති පරිදෙවති උරත්තාළිං කන්දති සම්මෝහං ආපජ්ජති."
"දුක්ඛ වේදනාවෙන් ස්පර්ශ වූ විට සොවෙන්නේය, වෙහෙසෙන්නේය, හඬන්නේය, පපුවට ගසා ගන්නේය, මුළාවට පත් වන්නේය."
ප්රඥාවන්තයාට මෙවැනි අවස්ථාවක් නිවන් මගට සහාය කර ගත හැක. මෙවැනි අත්දැකීම් තුළින් මධ්යස්ථ බව සහ විදර්ශනාව වැඩීමට අවස්ථාව ලැබේ. උදානපාලියේ (Ud 8.8) මෙසේ සඳහන් වේ:
"සුඛෙපි න රජ්ජති, දුක්ඛෙපි න පටිහඤ්ඤති"
"සැපෙහි ද නොඇලේ, දුකෙහි ද නොගැටේ."
මෙනිසා රස තෘෂ්ණාව සහ එහි ප්රතිඵල ලෙස ඇතිවන දුක තේරුම් ගැනීමෙන්, අපට තණ්හාවෙන් මිදීමේ වැදගත්කම අවබෝධ වේ. මෙවැනි අත්දැකීම් තුළින් අනිත්යතාව, දුක්ඛතාව සහ අනාත්මතාව පිළිබඳ අවබෝධය ලබා ගත හැකිය. එමඟින් නිර්වාණ මාර්ගයේ ගමන් කිරීමට අවශ්ය ප්රඥාව වර්ධනය කර ගත හැකිය.
නමුත් මෙය තේරුනත් සියල්ලන්ටම අවබෝධ වන්නේ නැත.
