නීතිය, සීලය, කර්මය, සහ පිරිසට හානි වන ක්රියා....
1) මූලික ආදර්ශය—පඤ්чаසීල
- පාණාතිපාතා විරමණී: ජීවීන්ට හානි නොකිරීම. අරාක්කු/මද්යයෙන් ගැටළු උද්භව වන්නේ බොහෝවිට අතිචාර, ගැටුම්, අනතුරු, රෝග හරහා. එය අනෙකුත් සීලා උල්ලංඝනයට දොරවල් විවෘත කරයි (AN8.39 වැනි අඩි ආශ්රිත සූත්ර මත; මට සූත්ර සංඛ්යා නිරවද්ය නොවිය හැක, කරුණාකර සන්දර්භ පරික්ෂා කරන්න).
- අදත්තහාරා විරමණී: දේ වංචාවෙන් නොගැනීම. විකුණන දේ නීතිවශයෙන් තහනම්/වංචාකාරී නම් (නීතියෙන් ගෙනාවේද? බදු පනවාගෙනද? වයසෙන් තහනම්ද?) එය අධාර්මික වෙයි.
- කාමෙසු මිච්ඡාචාරා විරමණී: මත්පැන් සම්බන්ධ සමාජ හා ගෘහස්ත විනාශ මෙයට සම්බන්ධවී හේතු-ප්රතිඵල සතරැස් කඩයි.
- මුසාවාදා විරමණී: “ලංකාවේ මිල කීයද?” කියා අහන අයගේ අදහස වංචා කිරීමට උපකාරී පෝරක—බොරු/අඩ්ඪ-සත්ය කියන්නේද? මිල වංචා කරන එකද? අන්අයව විසූණු කරලාවා? මෙය බයංකර කර්ම ගෙවීම් සෑදේ (Dhp 176).
- මද්යපාන විරමණී: “සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානාවෙරණී…” මත්පැන් බෙදාහැරීමත්, අනුබලදීමත් අයත් වෙයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මද්යයෙන් පමාද බව තීව්රව දඳුයි (DN31, AN8.39; කරුණාකර සන්දර්භ පරික්ෂා කරන්න).
2) විකුණන්නේ කවුද? කොහෙද? කාටද?
- විදේශයෙන් ගෙනා අල්කොහෝල් බෝතල් විකුණන එක නීතිවිරෝධී නම්, කරුණාවත් හා ප්රඥාවත් සහිතව “නැහැ” කියන්න. සීලය පාවා දීලා ලැබෙන ලාභය දුක්වේ (Dhp 290).
- ගන්න ක්රමය මාරාමතිකද? “මල්ලි, මේක හරිමිලකට අරගන්න” කියා දුප්පත් කෙනා වංචා කිරීම පව් සහ කර්ම බීජ බරවැටේ.
- “යටින්” බෙදාහැරීමෙන් තවත් අය මත්කමට බඳිනවා නම්, එය අන්යෝන්ය-අපකාරය. සංගහය නාස්ති කරණ ක්රියාවක්.
3) කර්මික ප්රතිඵල—දෘශ්ය හා අද්ෘශ්ය
- මෙහෙම විකුණනකම් තුළ තුන් පෙරළියක්: ද්වේශය/ලෝභය/මෝහය ඉහළ යාම; අන් අයගේ අත්දැකීම්වල දුක් වර්ධනය; තම මනසගේ කෞටිකත්වය පෝෂණය. මෙයින් සමාජ විශ්වාසය කඩාදමයි; පසුව දොරපොළ, ව්යාපාර, සම්බන්ධතා හා සෞඛ්යය අහිමි විය හැක (AN3.33).
4) සමාජ-විහිත නිදහසට හානි
- මත්පැන් ව්යාපාරය “අස්සමණ විජිජ්ඣා” ලෙස ගෘහස්ථ ධර්මය විනාශ කරන කර්මයකි. සමාජයේ තවත් අයගේ පව්ව වර්ධනය කිරීමෙන් “අනුජීවික පව්” ඇතිවෙයි.
5) ආර්ථිකය සහ ධර්මය—විකල්ප පාර
- ලාභය අත්යවශ්ය නම් පවා, “අනිහානිමය” (අනික් අයට හානියක් නැති) ව්යාපාර බලාගන්න. බුද්ධ දේශනාවන්හි හෙබායන් (householders) සඳහා “අරක්ක සම්පදා” සහ “සම්පදා සම්භාර” සඳහන් වේ: සම්මා-ආජීවය, ධන සුරක්ෂිත කිරීම, නීතිමය ව්යාපාර, ව්යාජය නැති වෙළඳාම (AN8.54, DN31; සන්දර්භ සත්යාපනය කරන්න).
- විකල්ප: නිතිසම්මත භාණ්ඩ, සේවා, හෝ අන්යයන්ට ප්රයෝජනවත් දේවල් විකුණීම. “අඞ්ඝ සම්පත්තිය” සදහා සමාජ ප්රයෝජනයක් ඇති උපജീവිකාවක් තෝරන්න.
6) මෙවැනි නෑයෝ, පිරිස—ප්රායෝගික අයුරු
- ගෞරවයෙන්, කම්මටානුවන් වගේම පැහැදිලිව කියන්න: “මට මද්ය ව්යාපාරයට අත දාන්න බැහැ. සීල රක්ෂා කරගන්න ඕන.” රිදුම නැතිව සීමා.
- අනිත් අය අකුරැවෙන් ඉල්ලුවෝත්, මෘදුව අසන්න: “මෙය නීතිමයද? කවුරුට හානි වෙයිද? මට සීල කඩවෙයිද?”—මෙම ප්රශ්න තුනට “ඔව්” හෝ “සන්දෙහස්” නම්, නතර වෙන්න.
- ආදාරය ලබාදෙන්න වෙන මාර්ගයකින්: රැකියාවක්/ව්යාපාරික සම්බන්ධතාවක් හඳුන්වා දීම, හෝ නීතිමය සේවාවකට මාරු වෙන්න උපකාරය.
7) භාවනාමය අභ්යාසය—මනස රක්ෂා
- මෙවැනි ලෝභ-පරීක්ෂාවන් එන විට, සති සහ සම්පජඤ්ඤය තබාගන්න. “ලෝභො දොසෝ මොහොති”—ඵලය දුක් බව නැතිනම් අඳුරුය. ආනාපානසති මිනිත්තු 10ක් හෝ වැඩියෙන් කරලා පසුව තීරණ ගන්න (MN118).
- මෙට්ටා භාවනාවෙන් අයගේ බලාපොරොත්තු, මත්කම, කෝපය නිවන දෙසට පැත්තොදන්න. “සබ්බෙ සතා භවන්තු සුඛිතත්තා.”
8) සංක්ෂේප තීරණාත්මක උපදෙස්
- නීතිවිරෝධී/වංචනික/අන්යයන්ට හානිකර/මද්ය සම්බන්ධ ව්යාපාර—අත්හැරන්න.
- සම්මා-ආජීවය රකින්න. කෙටි කලේ ලාභයකට වඩා දිගු කලේ නිවන් මඟට සහ සමාජ නන්දනාවට ප්රමුඛත්වය දෙන්න.
- යාළුවාට පෙම්වතීව කියන්න: “මට මෙයට අත දාන්න බෑ. නීතිමගින්, නිතිමගින් කරමු. අවශ්ය නම් වෙන ප්රමිත ව්යාපාරයකට උදව් කරම්.”