බුදු දහම "ශූන්යතා දහම" ලෙස හඳුන්වන්නේ, "කිසිවක් නැහැ" කියන අර්ථයෙන් නොවෙයි. "ස්ථිර, වෙනස් නොවන, ස්වභාවයෙන්ම පවතින ආත්මයක් හෝ වස්තුවක් නැත" යන අර්ථයෙන්.
බුදු දහමේ ශූන්යතාව (Suññatā) ගැන කතා කරන විට ප්රධාන වශයෙන් කියන්නේ:
- ආත්මයෙන් ශූන්යයි (අත්තා නොමැති බව)
- මමගේ බවින් ශූන්යයි
- ස්වභාවික, ස්වාධීන පැවැත්මකින් ශූන්යයි
උදාහරණයක් ලෙස "රථය" ගනිමු.
රෝද, ඇක්සලය, ආසනය, ලී කොටස් ආදිය එකතු වූ විට අපි "රථය" කියන නම දෙනවා. ඒ කොටස් එකින් එක වෙන් කළොත් "රථය" කියලා වෙනම දෙයක් හොයාගන්න බැහැ.
ඒ වගේම:
- රූපය (ශරීරය)
- වේදනාව
- සංඥාව
- සංස්කාර
- විඤ්ඤාණය
යන පංචස්කන්ධ එකතුවට "මම" කියන සම්මත නාමය දෙනවා. නමුත් ඒවායෙන් වෙන්ව ස්ථිර "මමෙක්" හමුවෙන්නේ නැහැ.
එහෙම බැලුවොත්,
කුමක් ශූන්යද?
- පංචස්කන්ධ ආත්මයෙන් ශූන්යයි.
- සියලු සංස්කෘත ධර්ම ස්වාධීන පැවැත්මකින් ශූන්යයි.
කුමකින් ශූන්යද?
- ආත්මයෙන් (අත්ත)
- මමගේ බවෙන් (අත්තනීය)
- ස්ථිර සාරයකින්
නමුත් මේකෙන් අදහස් කරන්නේ "ලෝකය නැහැ" කියන එක නොවෙයි. බුදුන් වහන්සේ දේශනා කළේ දේවල්
හේතු-ප්රත්යයන් මත පවතිනවා (පටිච්චසමුප්පාදය) කියලයි. ඒ නිසා ඒවා සම්පූර්ණයෙන් නොපවතිනවාත් නොවෙයි, ස්ථිරව පවතිනවාත් නොවෙයි.
ඒකයි මධ්යම ප්රතිපදාව.
කෙටියෙන් කිව්වොත්:
ඔබ අහපු "කුමක්, කුමකින් ශූන්යද?" කියන ප්රශ්නයට තවත් ගැඹුරින් පිළිතුරු දෙන්න පුළුවන්. උදාහරණයක් ලෙස "චිත්තයත් ශූන්යද?", "නිර්වාණය ශූන්යද?", "ශූන්යතාව සහ අනත්ත අතර වෙනස කුමක්ද?" වගේ ප්රශ්න එතනින්ම එළියට එනවා.