1. බලශක්ති අර්බුදයේ සැබෑ මුහුණුවර
ශ්‍රී ලංකාවේ ඉන්ධන අර්බුදය හුදු යුධමය තත්ත්වයක ප්‍රතිඵලයක් පමණක් නොවේ. ශ්‍රී ලංකාව තම සමස්ත ඉන්ධන අවශ්‍යතාවයෙන් 75%ක්ම සිංගප්පූරුව සහ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය වැනි රටවලින් පිරිපහදු කළ නිමි ඉන්ධන ලෙස ආනයනය කරයි. ඉතිරි 25% පමණ නිෂ්පාදනය කරනු ලබන්නේ සපුගස්කන්ද තෙල් පිරිපහදුව මගින් වුවද, එහි ක්‍රියාකාරීත්වය ඉරාන බොරතෙල් මත සම්පූර්ණයෙන්ම යැපීම බරපතල මූල්‍ය හා තාක්ෂණික ගැටලු නිර්මාණය කර තිබේ.
2. 1961 හැරවුම් ලක්ෂය සහ "සොහොයුරියන් සත්දෙනා" (Seven Sisters)
ශ්‍රී ලංකාවේ බලශක්ති ඉතිහාසය වෙනස් වූයේ 1961 වසරේදීය. සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක රජය විසින් 1961 අංක 28 දරන පනත මගින් ලංකා කනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව (CPC) පිහිටුවා, එවකට මෙරට ඉන්ධන වෙළඳාම පාලනය කළ බහුජාතික සමාගම් ජනසතු කරන ලදී.
3. රාජ්‍යතාන්ත්‍රික පීඩනය සහ සෝවියට් දේශයේ සහය
මෙම ජනසතු කිරීමට එරෙහිව බටහිර රටවල් දැඩි බලපෑම් එල්ල කළේය. 1962 දී ඇමරිකාව "හයිකන් ලූප්" (Hickenlooper Amendment) සංශෝධනය හරහා ශ්‍රී ලංකාවට ලබාදුන් සියලු ආධාර 1963 දී කප්පාදු කරන ලදී. මෙම පීඩනය හමුවේ ශ්‍රී ලංකාව සෝවියට් දේශය වෙත යොමු වූ අතර, එහිදී ලෝක වෙළඳපොළ මිලට වඩා අඩුවෙන්, ණය පහසුකම් යටතේ සහ දේශීය මුදල් වලින් ගෙවීමේ පදනම මත ඉන්ධන ලබා ගැනීමට හැකි විය. විශේෂයෙන්ම තේ සහ රබර් වෙනුවට ඉන්ධන ලබා ගැනීම (Barter system) එකල ලැබූ විශාල ජයග්‍රහණයකි.
4. සපුගස්කන්ද පිරිපහදුවේ තාක්ෂණික "උගුල"
ස්ථාවර සැපයුමක් සඳහා 1969 ඔක්තෝබර් 12 දින සපුගස්කන්ද පිරිපහදුව ආරම්භ කරන ලදී. මෙය ඉතාලි සමාගමක් වූ Snamprogetti මගින් ඉදි කරන ලද්දකි.
5. අසාර්ථක වූ නවීකරණ ව්‍යාපෘති සහ සම්බාධක
2008 වසරේදී SOREM නම් ව්‍යාපෘතිය හරහා පිරිපහදුව නවීකරණය කිරීමට ඉරානයෙන් ඩොලර් බිලියනයක සහන ණය මුදලක් ලබා ගැනීමට ගිවිසුම් ගැසුණි. නමුත් ඇමරිකාව ඉරානයට එරෙහිව පැනවූ සම්බාධක නිසා එම ව්‍යාපෘතිය අත්හැර දැමීමට සිදු විය.
6. වර්තමාන තත්ත්වය
ඉතා මෑතකදී, එනම් 2026 අප්‍රේල් මස වන විට, ලංකා කනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව ඇමරිකානු WTI (West Texas Intermediate) ශ්‍රේණියේ බොරතෙල් ගෙන්වීමට උත්සාහ කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ඉරාන බොරතෙල් සඳහාම සැලසුම් කළ සපුගස්කන්ද පිරිපහදුව තුළ මෙම ඇමරිකානු බොරතෙල් සාර්ථකව පිරිපහදු කළ හැකිද යන්න තාක්ෂණික ගැටලුවකි. අවසාන වශයෙන්, ඉරාන-ඇමරිකානු ආරෝව නිසා ශ්‍රී ලංකාවට සිය බලශක්ති සුරක්ෂිතතාවය තහවුරු කර ගැනීමට ඇති අවස්ථා දිගින් දිගටම ඇහිරී ගොස් තිබේ.
ශ්‍රී ලංකාවේ ඉන්ධන අර්බුදය හුදු යුධමය තත්ත්වයක ප්‍රතිඵලයක් පමණක් නොවේ. ශ්‍රී ලංකාව තම සමස්ත ඉන්ධන අවශ්‍යතාවයෙන් 75%ක්ම සිංගප්පූරුව සහ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය වැනි රටවලින් පිරිපහදු කළ නිමි ඉන්ධන ලෙස ආනයනය කරයි. ඉතිරි 25% පමණ නිෂ්පාදනය කරනු ලබන්නේ සපුගස්කන්ද තෙල් පිරිපහදුව මගින් වුවද, එහි ක්‍රියාකාරීත්වය ඉරාන බොරතෙල් මත සම්පූර්ණයෙන්ම යැපීම බරපතල මූල්‍ය හා තාක්ෂණික ගැටලු නිර්මාණය කර තිබේ.
2. 1961 හැරවුම් ලක්ෂය සහ "සොහොයුරියන් සත්දෙනා" (Seven Sisters)
ශ්‍රී ලංකාවේ බලශක්ති ඉතිහාසය වෙනස් වූයේ 1961 වසරේදීය. සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක රජය විසින් 1961 අංක 28 දරන පනත මගින් ලංකා කනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව (CPC) පිහිටුවා, එවකට මෙරට ඉන්ධන වෙළඳාම පාලනය කළ බහුජාතික සමාගම් ජනසතු කරන ලදී.
* මෙම සමාගම් අතර බ්‍රිතාන්‍ය Shell (එවකට 60%ක් පාලනය කළ), ඇමරිකානු Caltex සහ Esso ප්‍රධාන විය.
* මෙම සමාගම් ලෝක තෙල් වෙළඳාමෙන් 85%ක් පාලනය කළ "සොහොයුරියන් සත්දෙනා" නම් වූ බලගතු කාටෙල් එකකට (Cartel) අයත් විය. මෙයට වර්තමාන British Petroleum, Shell, Esso, Socony, Caltex, Gulf Oil සහ Texaco යන සමාගම් ඇතුළත් විය.
3. රාජ්‍යතාන්ත්‍රික පීඩනය සහ සෝවියට් දේශයේ සහය
මෙම ජනසතු කිරීමට එරෙහිව බටහිර රටවල් දැඩි බලපෑම් එල්ල කළේය. 1962 දී ඇමරිකාව "හයිකන් ලූප්" (Hickenlooper Amendment) සංශෝධනය හරහා ශ්‍රී ලංකාවට ලබාදුන් සියලු ආධාර 1963 දී කප්පාදු කරන ලදී. මෙම පීඩනය හමුවේ ශ්‍රී ලංකාව සෝවියට් දේශය වෙත යොමු වූ අතර, එහිදී ලෝක වෙළඳපොළ මිලට වඩා අඩුවෙන්, ණය පහසුකම් යටතේ සහ දේශීය මුදල් වලින් ගෙවීමේ පදනම මත ඉන්ධන ලබා ගැනීමට හැකි විය. විශේෂයෙන්ම තේ සහ රබර් වෙනුවට ඉන්ධන ලබා ගැනීම (Barter system) එකල ලැබූ විශාල ජයග්‍රහණයකි.
4. සපුගස්කන්ද පිරිපහදුවේ තාක්ෂණික "උගුල"
ස්ථාවර සැපයුමක් සඳහා 1969 ඔක්තෝබර් 12 දින සපුගස්කන්ද පිරිපහදුව ආරම්භ කරන ලදී. මෙය ඉතාලි සමාගමක් වූ Snamprogetti මගින් ඉදි කරන ලද්දකි.
* තාක්ෂණික සීමාව: මෙම පිරිපහදුව විශේෂයෙන්ම නිර්මාණය කර ඇත්තේ ඉරානයේ නිෂ්පාදිත "Iranian Light" නම් මෘදු බොරතෙල් පිරිපහදු කිරීමටයි. වෙනත් බොරතෙල් වර්ග භාවිත කිරීමෙන් යන්ත්‍රෝපකරණ වලට හානි සිදුවන අතර අමුද්‍රව්‍ය විශාල ලෙස නාස්ති වේ.
* කාර්යක්ෂමතාව: වර්තමානයේ මෙම පිරිපහදුවේ නෙල්සන් කම්ප්ලෙක්සිටි දර්ශකය (Nelson Complexity Index) පවතින්නේ 5.19 ක පහළ අගයකය. නවීන පිරිපහදුවල මෙම අගය 10 ත් 15 ත් අතර පවතී.
5. අසාර්ථක වූ නවීකරණ ව්‍යාපෘති සහ සම්බාධක
2008 වසරේදී SOREM නම් ව්‍යාපෘතිය හරහා පිරිපහදුව නවීකරණය කිරීමට ඉරානයෙන් ඩොලර් බිලියනයක සහන ණය මුදලක් ලබා ගැනීමට ගිවිසුම් ගැසුණි. නමුත් ඇමරිකාව ඉරානයට එරෙහිව පැනවූ සම්බාධක නිසා එම ව්‍යාපෘතිය අත්හැර දැමීමට සිදු විය.
* ඉරාන බොරතෙල් ලබාගත නොහැකි වූ විට එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ Murban සහ සෞදි අරාබියේ Arabian Light වැනි වර්ග භාවිත කළද ඒවා පිරිපහදුවට නිසි ලෙස නොගැලපීම නිසා කාර්යක්ෂමතාව තවත් පහත වැටුණි.
* 2015 දී න්‍යෂ්ටික එකඟතාව (JCPOA) හරහා සම්බාධක ලිහිල් වූ විට නව පිරිපහදුවක් පිළිබඳ බලාපොරොත්තු ඇති වූ නමුත්, 2018 දී ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් එම එකඟතාවයෙන් ඉවත් වීමත් සමඟ එම අවස්ථාවද අහිමි විය.
6. වර්තමාන තත්ත්වය
ඉතා මෑතකදී, එනම් 2026 අප්‍රේල් මස වන විට, ලංකා කනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව ඇමරිකානු WTI (West Texas Intermediate) ශ්‍රේණියේ බොරතෙල් ගෙන්වීමට උත්සාහ කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, ඉරාන බොරතෙල් සඳහාම සැලසුම් කළ සපුගස්කන්ද පිරිපහදුව තුළ මෙම ඇමරිකානු බොරතෙල් සාර්ථකව පිරිපහදු කළ හැකිද යන්න තාක්ෂණික ගැටලුවකි. අවසාන වශයෙන්, ඉරාන-ඇමරිකානු ආරෝව නිසා ශ්‍රී ලංකාවට සිය බලශක්ති සුරක්ෂිතතාවය තහවුරු කර ගැනීමට ඇති අවස්ථා දිගින් දිගටම ඇහිරී ගොස් තිබේ.
