අභිධර්මය ඉදිරියට හැදෑරීමේදී මෙම සිත් 121 පිළිබඳ මනා අවබෝධයක් තිබීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. පහත දැක්වෙන්නේ එම සිත් වර්ගීකරණය සරල සිංහලෙනි.
1. අකුසල් සිත් (12)
* **ලෝභ මූල සිත් (
**
1. සතුටු සිතින්, වැරදි වැටහීමක් (දෘෂ්ටියක්) සහිතව, නිරායාසයෙන් (තමාගේම කැමැත්තෙන්) හටගන්නා සිත
2. සතුටු සිතින්, වැරදි වැටහීමක් සහිතව, මෙහෙයවීමකින් (පෙළඹවීමකින්) හටගන්නා සිත
3. සතුටු සිතින්, වැරදි වැටහීමකින් තොරව, නිරායාසයෙන් හටගන්නා සිත
4. සතුටු සිතින්, වැරදි වැටහීමකින් තොරව, මෙහෙයවීමකින් හටගන්නා සිත
5. මැදහත් (උපේක්ෂා) සිතින්, වැරදි වැටහීමක් සහිතව, නිරායාසයෙන් හටගන්නා සිත
6. මැදහත් සිතින්, වැරදි වැටහීමක් සහිතව, මෙහෙයවීමකින් හටගන්නා සිත
7. මැදහත් සිතින්, වැරදි වැටහීමකින් තොරව, නිරායාසයෙන් හටගන්නා සිත
8. මැදහත් සිතින්, වැරදි වැටහීමකින් තොරව, මෙහෙයවීමකින් හටගන්නා සිත
* **දෝස මූල සිත් (2)
**
1. නොසතුටු සිතින්, තරහව පෙරදැරිව, නිරායාසයෙන් හටගන්නා සිත
2. නොසතුටු සිතින්, තරහව පෙරදැරිව, මෙහෙයවීමකින් හටගන්නා සිත
* **මෝහ මූල සිත් (2)
**
1. මැදහත් සිතින්, සැකය (විචිකිච්ඡාව) සහිතව හටගන්නා සිත
2. මැදහත් සිතින්, සිතේ විසිරීම (උද්ධච්චය) සහිතව හටගන්නා සිත
---
2. අහේතුක සිත් (18)
* **අකුසල විපාක සිත් (7)
**
*(පෙර කළ අකුසල් නිසා ලැබෙන විපාක)*
1. ඇසින් රූප බැලීම (මැදහත් සිතින්)
2. කනෙන් ශබ්ද ඇසීම (මැදහත් සිතින්)
3. නාසයෙන් ගඳ සුවඳ දැනීම (මැදහත් සිතින්)
4. දිවෙන් රස දැනීම (මැදහත් සිතින්)
5. කයින් පහස දැනීම (දුක් සහගත වේදනාවෙන්)
6. අරමුණ පිළිගැනීම (මැදහත් සිතින්)
7. අරමුණ විමසා බැලීම (මැදහත් සිතින්)
* **කුසල විපාක අහේතුක සිත් (
**
*(පෙර කළ කුසල් නිසා ලැබෙන දුර්වල විපාක)*
1. ඇසින් රූප බැලීම (මැදහත් සිතින්)
2. කනෙන් ශබ්ද ඇසීම (මැදහත් සිතින්)
3. නාසයෙන් ගඳ සුවඳ දැනීම (මැදහත් සිතින්)
4. දිවෙන් රස දැනීම (මැදහත් සිතින්)
5. කයින් පහස දැනීම (සුව සහගත වේදනාවෙන්)
6. අරමුණ පිළිගැනීම (මැදහත් සිතින්)
7. අරමුණ සතුටින් විමසා බැලීම (සෝමනස්ස සහගතව)
8. අරමුණ මැදහත්ව විමසා බැලීම (උපේක්ෂා සහගතව)
* **අහේතුක ක්‍රියා සිත් (3)
**
*(කුසල් හෝ අකුසල් විපාක නොවන, ක්‍රියාව පමණක් සිදුවන සිත්)*
1. පසිඳුරන් ඔස්සේ එන අරමුණු දෙසට හැරෙන සිත (පඤ්චද්වාරාවජ්ජනය)
2. සිත ඔස්සේ එන අරමුණු දෙසට හැරෙන සිත (මනොද්වාරාවජ්ජනය)
3. රහතන් වහන්සේලාගේ මඳ සිනහව ඇති කරන සිත (හසිතුප්පාදය)
---
3. කාමාවචර ශෝභන සිත් (24)
* **කාමාවචර කුසල් සිත් (8):**
1. සතුටු සිතින්, යහපත් නුවණින් යුතුව, නිරායාසයෙන් කෙරෙන පින් සිත
2. සතුටු සිතින්, යහපත් නුවණින් යුතුව, පෙළඹවීමකින් කෙරෙන පින් සිත
3. සතුටු සිතින්, නුවණින් තොරව, නිරායාසයෙන් කෙරෙන පින් සිත
4. සතුටු සිතින්, නුවණින් තොරව, පෙළඹවීමකින් කෙරෙන පින් සිත
5. මැදහත් සිතින්, යහපත් නුවණින් යුතුව, නිරායාසයෙන් කෙරෙන පින් සිත
6. මැදහත් සිතින්, යහපත් නුවණින් යුතුව, පෙළඹවීමකින් කෙරෙන පින් සිත
7. මැදහත් සිතින්, නුවණින් තොරව, නිරායාසයෙන් කෙරෙන පින් සිත
8. මැදහත් සිතින්, නුවණින් තොරව, පෙළඹවීමකින් කෙරෙන පින් සිත
* **කාමාවචර විපාක සිත් (8):** ඉහත දැක්වූ කුසල් සිත් 8 හිම ප්‍රතිඵල ලෙස ලැබෙන විපාක සිත් 8 කි.
* **කාමාවචර ක්‍රියා සිත් (8):** රහතන් වහන්සේලා තුළ පමණක් පහළ වන, කර්ම රැස් නොවන ක්‍රියා සිත් 8 කි.
---
4. රූපාවචර සිත් (15)
* **රූපාවචර කුසල් සිත් (5):**
1. විතක්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත පළමු ධ්‍යාන සිත
2. විචාර, ප්‍රීති, සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත දෙවැනි ධ්‍යාන සිත
3. ප්‍රීති, සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත තෙවැනි ධ්‍යාන සිත
4. සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත සිව්වැනි ධ්‍යාන සිත
5. උපේක්ෂා, ඒකග්ගතා සහිත පස්වැනි ධ්‍යාන සිත
* **රූපාවචර විපාක සිත් (5):** ඉහත ධ්‍යාන 5 ට අනුරූපව බ්‍රහ්ම ලෝකවලදී ලැබෙන විපාක සිත් 5 කි.
* **රූපාවචර ක්‍රියා සිත් (5):** රහතන් වහන්සේලා සමවදින ධ්‍යාන 5 ට අදාළ ක්‍රියා සිත් 5 කි.
---
5. අරූපාවචර සිත් (12)
* **අරූපාවචර කුසල් සිත් (4):**
1. අසීමිත අවකාශය අරමුණු කළ සිත (ආකාසානඤ්චායතනය)
2. අසීමිත විඤ්ඤාණය අරමුණු කළ සිත (විඤ්ඤාණඤ්චායතනය)
3. කිසිවක් නැති බව අරමුණු කළ සිත (ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය)
4. ඉතා සියුම් සංඥාව සහිත සිත (නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය)
* **අරූපාවචර විපාක සිත් (4):** අරූපී බ්‍රහ්ම ලෝකවල උප්පත්තිය ලබන විපාක සිත් 4 කි.
* **අරූපාවචර ක්‍රියා සිත් (4):** රහතන් වහන්සේලා සමවදින අරූප ධ්‍යාන 4 ට අදාළ ක්‍රියා සිත් 4 කි.
---
6. ලෝකෝත්තර සිත් (40)
*(ධ්‍යාන 5 සමඟ එක් එක් මාර්ග සහ ඵල ගුණ කිරීමෙන් විස්තරාත්මකව ලැබේ)*
* **ලෝකෝත්තර කුසල් (මාර්ග සිත් 20):**
* සෝවාන් මාර්ග සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* සකෘදාගාමී මාර්ග සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* අනාගාමී මාර්ග සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* අර්හත් මාර්ග සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* **ලෝකෝත්තර විපාක (ඵල සිත් 20):**
* සෝවාන් ඵල සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* සකෘදාගාමී ඵල සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* අනාගාමී ඵල සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* අර්හත් ඵල සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
---
**එකතුව සංක්ෂිප්තව:**
* කාමාවචර සිත් (12 + 18 + 24) = 54
* රූපාවචර සිත් = 15
* අරූපාවචර සිත් = 12
* ලෝකෝත්තර සිත් = 40
* **ලෝභ මූල සිත් (
1. සතුටු සිතින්, වැරදි වැටහීමක් (දෘෂ්ටියක්) සහිතව, නිරායාසයෙන් (තමාගේම කැමැත්තෙන්) හටගන්නා සිත
2. සතුටු සිතින්, වැරදි වැටහීමක් සහිතව, මෙහෙයවීමකින් (පෙළඹවීමකින්) හටගන්නා සිත
3. සතුටු සිතින්, වැරදි වැටහීමකින් තොරව, නිරායාසයෙන් හටගන්නා සිත
4. සතුටු සිතින්, වැරදි වැටහීමකින් තොරව, මෙහෙයවීමකින් හටගන්නා සිත
5. මැදහත් (උපේක්ෂා) සිතින්, වැරදි වැටහීමක් සහිතව, නිරායාසයෙන් හටගන්නා සිත
6. මැදහත් සිතින්, වැරදි වැටහීමක් සහිතව, මෙහෙයවීමකින් හටගන්නා සිත
7. මැදහත් සිතින්, වැරදි වැටහීමකින් තොරව, නිරායාසයෙන් හටගන්නා සිත
8. මැදහත් සිතින්, වැරදි වැටහීමකින් තොරව, මෙහෙයවීමකින් හටගන්නා සිත
* **දෝස මූල සිත් (2)
1. නොසතුටු සිතින්, තරහව පෙරදැරිව, නිරායාසයෙන් හටගන්නා සිත
2. නොසතුටු සිතින්, තරහව පෙරදැරිව, මෙහෙයවීමකින් හටගන්නා සිත
* **මෝහ මූල සිත් (2)
1. මැදහත් සිතින්, සැකය (විචිකිච්ඡාව) සහිතව හටගන්නා සිත
2. මැදහත් සිතින්, සිතේ විසිරීම (උද්ධච්චය) සහිතව හටගන්නා සිත
---
* **අකුසල විපාක සිත් (7)
*(පෙර කළ අකුසල් නිසා ලැබෙන විපාක)*
1. ඇසින් රූප බැලීම (මැදහත් සිතින්)
2. කනෙන් ශබ්ද ඇසීම (මැදහත් සිතින්)
3. නාසයෙන් ගඳ සුවඳ දැනීම (මැදහත් සිතින්)
4. දිවෙන් රස දැනීම (මැදහත් සිතින්)
5. කයින් පහස දැනීම (දුක් සහගත වේදනාවෙන්)
6. අරමුණ පිළිගැනීම (මැදහත් සිතින්)
7. අරමුණ විමසා බැලීම (මැදහත් සිතින්)
* **කුසල විපාක අහේතුක සිත් (
*(පෙර කළ කුසල් නිසා ලැබෙන දුර්වල විපාක)*
1. ඇසින් රූප බැලීම (මැදහත් සිතින්)
2. කනෙන් ශබ්ද ඇසීම (මැදහත් සිතින්)
3. නාසයෙන් ගඳ සුවඳ දැනීම (මැදහත් සිතින්)
4. දිවෙන් රස දැනීම (මැදහත් සිතින්)
5. කයින් පහස දැනීම (සුව සහගත වේදනාවෙන්)
6. අරමුණ පිළිගැනීම (මැදහත් සිතින්)
7. අරමුණ සතුටින් විමසා බැලීම (සෝමනස්ස සහගතව)
8. අරමුණ මැදහත්ව විමසා බැලීම (උපේක්ෂා සහගතව)
* **අහේතුක ක්‍රියා සිත් (3)
*(කුසල් හෝ අකුසල් විපාක නොවන, ක්‍රියාව පමණක් සිදුවන සිත්)*
1. පසිඳුරන් ඔස්සේ එන අරමුණු දෙසට හැරෙන සිත (පඤ්චද්වාරාවජ්ජනය)
2. සිත ඔස්සේ එන අරමුණු දෙසට හැරෙන සිත (මනොද්වාරාවජ්ජනය)
3. රහතන් වහන්සේලාගේ මඳ සිනහව ඇති කරන සිත (හසිතුප්පාදය)
---
* **කාමාවචර කුසල් සිත් (8):**
1. සතුටු සිතින්, යහපත් නුවණින් යුතුව, නිරායාසයෙන් කෙරෙන පින් සිත
2. සතුටු සිතින්, යහපත් නුවණින් යුතුව, පෙළඹවීමකින් කෙරෙන පින් සිත
3. සතුටු සිතින්, නුවණින් තොරව, නිරායාසයෙන් කෙරෙන පින් සිත
4. සතුටු සිතින්, නුවණින් තොරව, පෙළඹවීමකින් කෙරෙන පින් සිත
5. මැදහත් සිතින්, යහපත් නුවණින් යුතුව, නිරායාසයෙන් කෙරෙන පින් සිත
6. මැදහත් සිතින්, යහපත් නුවණින් යුතුව, පෙළඹවීමකින් කෙරෙන පින් සිත
7. මැදහත් සිතින්, නුවණින් තොරව, නිරායාසයෙන් කෙරෙන පින් සිත
8. මැදහත් සිතින්, නුවණින් තොරව, පෙළඹවීමකින් කෙරෙන පින් සිත
* **කාමාවචර විපාක සිත් (8):** ඉහත දැක්වූ කුසල් සිත් 8 හිම ප්‍රතිඵල ලෙස ලැබෙන විපාක සිත් 8 කි.
* **කාමාවචර ක්‍රියා සිත් (8):** රහතන් වහන්සේලා තුළ පමණක් පහළ වන, කර්ම රැස් නොවන ක්‍රියා සිත් 8 කි.
---
* **රූපාවචර කුසල් සිත් (5):**
1. විතක්ක, විචාර, ප්‍රීති, සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත පළමු ධ්‍යාන සිත
2. විචාර, ප්‍රීති, සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත දෙවැනි ධ්‍යාන සිත
3. ප්‍රීති, සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත තෙවැනි ධ්‍යාන සිත
4. සුඛ, ඒකග්ගතා සහිත සිව්වැනි ධ්‍යාන සිත
5. උපේක්ෂා, ඒකග්ගතා සහිත පස්වැනි ධ්‍යාන සිත
* **රූපාවචර විපාක සිත් (5):** ඉහත ධ්‍යාන 5 ට අනුරූපව බ්‍රහ්ම ලෝකවලදී ලැබෙන විපාක සිත් 5 කි.
* **රූපාවචර ක්‍රියා සිත් (5):** රහතන් වහන්සේලා සමවදින ධ්‍යාන 5 ට අදාළ ක්‍රියා සිත් 5 කි.
---
* **අරූපාවචර කුසල් සිත් (4):**
1. අසීමිත අවකාශය අරමුණු කළ සිත (ආකාසානඤ්චායතනය)
2. අසීමිත විඤ්ඤාණය අරමුණු කළ සිත (විඤ්ඤාණඤ්චායතනය)
3. කිසිවක් නැති බව අරමුණු කළ සිත (ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය)
4. ඉතා සියුම් සංඥාව සහිත සිත (නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය)
* **අරූපාවචර විපාක සිත් (4):** අරූපී බ්‍රහ්ම ලෝකවල උප්පත්තිය ලබන විපාක සිත් 4 කි.
* **අරූපාවචර ක්‍රියා සිත් (4):** රහතන් වහන්සේලා සමවදින අරූප ධ්‍යාන 4 ට අදාළ ක්‍රියා සිත් 4 කි.
---
*(ධ්‍යාන 5 සමඟ එක් එක් මාර්ග සහ ඵල ගුණ කිරීමෙන් විස්තරාත්මකව ලැබේ)*
* **ලෝකෝත්තර කුසල් (මාර්ග සිත් 20):**
* සෝවාන් මාර්ග සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* සකෘදාගාමී මාර්ග සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* අනාගාමී මාර්ග සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* අර්හත් මාර්ග සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* **ලෝකෝත්තර විපාක (ඵල සිත් 20):**
* සෝවාන් ඵල සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* සකෘදාගාමී ඵල සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* අනාගාමී ඵල සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
* අර්හත් ඵල සිත් (ධ්‍යාන 5 ට අනුව) = 5
---
**එකතුව සංක්ෂිප්තව:**
* කාමාවචර සිත් (12 + 18 + 24) = 54
* රූපාවචර සිත් = 15
* අරූපාවචර සිත් = 12
* ලෝකෝත්තර සිත් = 40
