ධාතු විභංග සූත්රය බුද්ධ දේශනාවේ වැදගත් සූත්රයකි. එය මජ්ඣිම නිකායේ (MN 140) දක්නට ලැබේ. මෙම සූත්රයේ ප්රධාන කරුණු කිහිපයක් මෙසේය:
1. සූත්රයේ පසුබිම:
- බුදුරජාණන් වහන්සේ පුක්කුසාති නම් භික්ෂුවට දේශනා කරන ලදී.
- පුක්කුසාති බුදුරජාණන් වහන්සේ හඳුනා නොගෙන සිටියේය.
2. ධාතු විශ්ලේෂණය:
බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රධාන ධාතු හයක් පැහැදිලි කරයි:
- පඨවි ධාතු (පොළොව/ඝන)
- ආපෝ ධාතු (ජලය/ද්රව)
- තේජෝ ධාතු (ගින්න/උෂ්ණත්වය)
- වායෝ ධාතු (වාතය/චලනය)
- ආකාස ධාතු (අවකාශය)
- විඤ්ඤාණ ධාතු (දැනුවත් බව)
3. ධාතුන්ගේ ස්වභාවය:
- සෑම ධාතුවක්ම අනිත්ය, දුක්ඛ සහ අනාත්ම බව පැහැදිලි කරයි.
- මේවා කෙරෙහි ඇති ආසක්තිය අත්හැරීමේ වැදගත්කම අවධාරණය කරයි.
4. වේදනා විශ්ලේෂණය:
- සුඛ, දුක්ඛ සහ අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) වේදනා පැහැදිලි කරයි.
- වේදනා කෙරෙහි ඇති ආසක්තිය අත්හැරීමේ වැදගත්කම පෙන්වා දෙයි.
5. පුද්ගල විශ්ලේෂණය:
බුදුරජාණන් වහන්සේ පුද්ගලයා විශ්ලේෂණය කරන්නේ මෙසේය:
"ඡ ධාතුරොයං, භික්ඛු, පුරිසො; ඡ ඵස්සායතනො; අට්ඨාරස මනොපවිචාරො; චතුරාධිට්ඨානො."
"මහණ, මෙම පුරුෂයා ධාතු හයකින්, ස්පර්ශායතන හයකින්, මනෝ පරිවිතර්ක දහඅටකින්, අධිෂ්ඨාන සතරකින් යුක්තය."
6. නිර්වාණ මාර්ගය:
- මධ්යස්ථ බව (මජ්ඣත්තතා) වැදගත් බව පෙන්වා දෙයි.
- උපේක්ෂාව වැඩීමේ වැදගත්කම අවධාරණය කරයි.
7. නිර්වාණය විස්තර කිරීම:
"නෙවස්ස චිත්තං ආරුහති න ඔරුහති, ඨිතමෙව සන්තං සුවිමුත්තං."
"ඔහුගේ සිත ඉහළට හෝ පහළට නොයයි, එය ස්ථාවරව, ශාන්තව, මනාව විමුක්ත වී පවතී."
8. පුක්කුසාතිගේ ප්රතිචාරය:
- පුක්කුසාති සෝවාන් ඵලයට පත් වෙයි.
- බුදුරජාණන් වහන්සේ හඳුනාගෙන සමාව අයැද සිටියි.
මෙම සූත්රය බුද්ධ දර්ශනයේ මූලික ඉගැන්වීම් රාශියක් ඉදිරිපත් කරයි. එය ධාතු, වේදනා සහ පුද්ගල විශ්ලේෂණය තුළින් අනිත්යතාව, දුක්ඛතාව සහ අනාත්මතාව පිළිබඳ අවබෝධය ලබා දෙයි. එමෙන්ම, නිර්වාණ මාර්ගය සහ එහි ස්වභාවය පිළිබඳව ද පැහැදිලි අවබෝධයක් ලබා දෙයි.
1. සූත්රයේ පසුබිම:
- බුදුරජාණන් වහන්සේ පුක්කුසාති නම් භික්ෂුවට දේශනා කරන ලදී.
- පුක්කුසාති බුදුරජාණන් වහන්සේ හඳුනා නොගෙන සිටියේය.
2. ධාතු විශ්ලේෂණය:
බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්රධාන ධාතු හයක් පැහැදිලි කරයි:
- පඨවි ධාතු (පොළොව/ඝන)
- ආපෝ ධාතු (ජලය/ද්රව)
- තේජෝ ධාතු (ගින්න/උෂ්ණත්වය)
- වායෝ ධාතු (වාතය/චලනය)
- ආකාස ධාතු (අවකාශය)
- විඤ්ඤාණ ධාතු (දැනුවත් බව)
3. ධාතුන්ගේ ස්වභාවය:
- සෑම ධාතුවක්ම අනිත්ය, දුක්ඛ සහ අනාත්ම බව පැහැදිලි කරයි.
- මේවා කෙරෙහි ඇති ආසක්තිය අත්හැරීමේ වැදගත්කම අවධාරණය කරයි.
4. වේදනා විශ්ලේෂණය:
- සුඛ, දුක්ඛ සහ අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) වේදනා පැහැදිලි කරයි.
- වේදනා කෙරෙහි ඇති ආසක්තිය අත්හැරීමේ වැදගත්කම පෙන්වා දෙයි.
5. පුද්ගල විශ්ලේෂණය:
බුදුරජාණන් වහන්සේ පුද්ගලයා විශ්ලේෂණය කරන්නේ මෙසේය:
"ඡ ධාතුරොයං, භික්ඛු, පුරිසො; ඡ ඵස්සායතනො; අට්ඨාරස මනොපවිචාරො; චතුරාධිට්ඨානො."
"මහණ, මෙම පුරුෂයා ධාතු හයකින්, ස්පර්ශායතන හයකින්, මනෝ පරිවිතර්ක දහඅටකින්, අධිෂ්ඨාන සතරකින් යුක්තය."
6. නිර්වාණ මාර්ගය:
- මධ්යස්ථ බව (මජ්ඣත්තතා) වැදගත් බව පෙන්වා දෙයි.
- උපේක්ෂාව වැඩීමේ වැදගත්කම අවධාරණය කරයි.
7. නිර්වාණය විස්තර කිරීම:
"නෙවස්ස චිත්තං ආරුහති න ඔරුහති, ඨිතමෙව සන්තං සුවිමුත්තං."
"ඔහුගේ සිත ඉහළට හෝ පහළට නොයයි, එය ස්ථාවරව, ශාන්තව, මනාව විමුක්ත වී පවතී."
8. පුක්කුසාතිගේ ප්රතිචාරය:
- පුක්කුසාති සෝවාන් ඵලයට පත් වෙයි.
- බුදුරජාණන් වහන්සේ හඳුනාගෙන සමාව අයැද සිටියි.
මෙම සූත්රය බුද්ධ දර්ශනයේ මූලික ඉගැන්වීම් රාශියක් ඉදිරිපත් කරයි. එය ධාතු, වේදනා සහ පුද්ගල විශ්ලේෂණය තුළින් අනිත්යතාව, දුක්ඛතාව සහ අනාත්මතාව පිළිබඳ අවබෝධය ලබා දෙයි. එමෙන්ම, නිර්වාණ මාර්ගය සහ එහි ස්වභාවය පිළිබඳව ද පැහැදිලි අවබෝධයක් ලබා දෙයි.
