පට්ඨාන පිරිත යනු බෞද්ධ දර්ශනයේ ගැඹුරුතම කොටසක් වන අභිධර්ම පිටකයට අයත් සත්වන ග්රන්ථය වන "පට්ඨානප්පකරණය" (මහා ප්රකරණය) ඇසුරෙන් සකස් වූ ඉතා බලගතු මෙන්ම ගැඹුරු අරුතක් ඇති පිරිතකි.
මෙම පිරිත පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක තොරතුරු පහත පරිදි වේ:
1. පට්ඨාන පිරිතේ අන්තර්ගතය
මෙම පිරිතෙන් ප්රධාන වශයෙන් දේශනා කර ඇත්තේ ලෝකයේ සියලුම සංඛාර ධර්මයන් (සියලුම දේ) හටගැනීමට, පැවතීමට සහ විනාශ වීමට බලපාන මූලික ප්රත්යය (හේතු) 24ක් පිළිබඳවයි.
මෙය "හේතු පච්චයෝ, ආරම්මණ පච්චයෝ, අධිපති පච්චයෝ..." ආදී වශයෙන් සජ්ඣායනා කරනු ලබයි. මෙය හුදෙක් ආශිර්වාද ගාථාවක් පමණක් නොව, මුළු විශ්වයේම ක්රියාකාරීත්වය සහ පටිච්ච සමුප්පාදය (හේතු ඵල දහම) පැහැදිලි කරන මහා දාර්ශනික දේශනාවකි.
2. බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ පට්ඨානය
බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ පට්ඨානය (සමන්තපට්ඨානය) අතර ඇති සබැඳියාව බෞද්ධ ශාසන ඉතිහාසයේ සඳහන් වන ඉතාමත් සුවිශේෂී මෙන්ම ආශ්චර්යමත් සිදුවීමකි.
උන්වහන්සේගේ අසමසම ප්රඥාවේ තරම ලෝකයට විදහා දැක්වූයේ මෙම පට්ඨානය මෙනෙහි කළ අවස්ථාවේදීය.
i. රතනඝර සතිය (බුද්ධත්වයෙන් සිව්වන සතිය)
බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්වී ගතකළ මුල් සති හත (සත් සතිය) තුළින් හතරවන සතිය හැඳින්වෙන්නේ 'රතනඝර සතිය' ලෙසයි.
බෝසතාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්වීම පිළිබඳව ඇතැම් දෙවිවරුන්ට තිබූ සැකයක් දුරු කිරීම සඳහා, ජය ශ්රී මහා බෝධීන් වහන්සේට වයඹ දිගින් දෙවියන් විසින් මවන ලද මිණිමුතුවලින් සැදුණු රුවන් ගෙයක (රතනඝරයක) වැඩ හිඳිමින් උන්වහන්සේ මෙම සතිය ගත කළ සේක.
ii. අභිධර්මය මෙනෙහි කිරීමේ ආරම්භය
මෙම රුවන් ගෙයි වැඩ සිටිමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉතා ගැඹුරු අභිධර්ම පිටකයට අයත් ග්රන්ථ ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමට පටන් ගත්හ.
අභිධර්ම පිටකයේ ඇති ධම්මසංගණී, විභංග, ධාතුකථා, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති, කථාවත්ථු සහ යමක යන මුල් ප්රකරණ (ග්රන්ථ) හය මෙනෙහි කරන විට උන්වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයට එය එතරම් ආයාසකර හෝ ගැඹුරු දෙයක් නොවීය.
iii. මහා මත්ස්යයා සහ මහා සාගරය (පට්ඨානයේ ගැඹුර)
මුල් පොත් හය මෙනෙහි කර අවසන් වී, හත්වන ග්රන්ථය වන 'පට්ඨානප්පකරණය' හෙවත් මහා ප්රකරණය මෙනෙහි කිරීමට පටන් ගත් සැනින් උන්වහන්සේගේ අනන්ත වූ සර්වඥතා ඥානයට නිදහසේ හැසිරීමට අවකාශය ලැබිණි.
ලෝකයේ සියලු දේට හේතු වන ප්රත්යය 24 (හේතු ඵල දහමේ ගැඹුරුතම විග්රහය) එහි අන්තර්ගත විය.
මෙය ධර්මයේ අපූරු උපමාවකින් දක්වා ඇත: අතිවිශාල තිමිංගල මත්ස්යයෙකුට (මහා තල්මසෙකුට) කුඩා විලක හෝ ගඟක නිදහසේ පිහිනීමට නොහැකිය.
උට නිදහසේ පිහිනීමට, සිරුර හැරවීමට නම් අතිවිශාල මහා සාගරයම අවශ්ය වේ. බුදුරදුන්ගේ අනන්ත වූ ප්රඥාව නමැති මහා මත්ස්යයාට නිදහසේ හැසිරීමට හැකි වූයේ පට්ඨානය නමැති මහා සාගරය තුළ පමණි.
iv. ප්රථම වරට සවණක් ඝන බුදුරැස් විහිදීම
පට්ඨානයේ ඇති ප්රත්යය 24 (හේතු 24) එකින් එක මුල සිට අගටත්, අග සිට මුලටත් අතිවිශාල වේගයකින් මෙනෙහි කරද්දී, එම ධර්මයේ ඇති අනන්ත ගැඹුර නිසාම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිතට අප්රමාණ ප්රීතියක් ඇති විය.
ප්රඥාවේ වේගවත් ක්රියාකාරීත්වය නිසා උන්වහන්සේගේ ශරීරයේ රුධිරය සහ ධාතු අතිශයින්ම ප්රසන්න විය.
එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස බුද්ධ ශරීරයෙන් ප්රථම වතාවට සවණක් ඝන බුදුරැස් (රශ්මි මාලා 6ක්) අහසට, පොළොවට සහ අනන්ත දිශාවන්ට විහිදෙන්නට විය. එම වර්ණ හය නම්:
• නීල: නිල් මානෙල් මලක පැහැය
• පීත: රන්වන් හෙවත් කහ පැහැය
• ලෝහිත: රතු පැහැය
• ඕදාත: පිරිසිදු සුදු පැහැය
• මාංජෙෂ්ඨ: මදටිය ඇටයේ පැහැය (තද රතු/තැඹිලි)
• ප්රභාස්වර: මෙම වර්ණ 5හිම එකතුවෙන් සැදුණු අතිශය දීප්තිමත් පැහැය
මේ අනුව පැහැදිලි වන්නේ පට්ඨානය යනු හුදෙක් සජ්ඣායනා කරන පිරිතක් පමණක් නොව, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන මහිමය මුළු තුන්ලෝකයටම විදහා දැක්වූ අතිශය ගැඹුරු දාර්ශනික ඉගැන්වීමක් බවයි.
3. පට්ඨාන පිරිත සජ්ඣායනා කිරීමේ සහ ශ්රවණය කිරීමේ ආනිශංස
මෙය අතිශය ආනුභාව සම්පන්න දේශනාවක් බැවින් බෞද්ධයන් මෙය දිනපතා හෝ විශේෂ අවස්ථාවන්හිදී සජ්ඣායනා කිරීමට පෙළඹේ.
• මහා කුසල් රැස්වීම: ගැඹුරු අභිධර්මය ඇතුළත් දේශනාවක් බැවින්, මෙය කීමෙන් හා ඇසීමෙන් අප්රමාණ කුසල් අත්වේ.
• බලවත් ආරක්ෂාව: අමනුෂ්ය උපද්රව, ඇස්වහ කටවහ දෝෂ, ග්රහ අපල ආදිය දුරු කර ගැනීමට මෙය මහත් පිටිවහලක් බව විශ්වාස කෙරේ.
• මානසික සහනය: ගැඹුරු ධර්මතා මෙනෙහි කරන ශබ්ද තරංග මගින් සිතට මහත් සැනසිල්ලක් සහ නිරවුල් බවක් ගෙන දෙයි.
• ප්රඥාව වර්ධනය වීම: හේතු ඵල දහම පිළිබඳව කියවෙන බැවින්, ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට අවශ්ය ප්රඥාව වැඩීමට මෙය හේතු වේ.
4. ප්රත්යය 24 (සංක්ෂිප්තව)
පට්ඨාන පිරිතේ කියවෙන ප්රත්යය 24 පහත නම් වලින් හැඳින්වේ:
1. හේතු ප්රත්යය
2. ආරම්මණ ප්රත්යය
3. අධිපති ප්රත්යය
4. අනන්තර ප්රත්යය
5. සමනන්තර ප්රත්යය
6. සහජාත ප්රත්යය
7. අඤ්ඤමඤ්ඤ ප්රත්යය
8. නිස්සය ප්රත්යය
9. උපනිස්සය ප්රත්යය
10. පුරේජාත ප්රත්යය
11. පච්ඡාජාත ප්රත්යය
12. ආසේවන ප්රත්යය
13. කම්ම ප්රත්යය
14. විපාක ප්රත්යය
15. ආහාර ප්රත්යය
16. ඉන්ද්රිය ප්රත්යය
17. ඣාන ප්රත්යය
18. මග්ග ප්රත්යය
19. සම්පයුත්ත ප්රත්යය
20. විප්පයුත්ත ප්රත්යය
21. අත්ථි ප්රත්යය
22. නත්ථි ප්රත්යය
23. විගත ප්රත්යය
24. අවිගත ප්රත්යය
සාරාංශයක් ලෙස ගත් කල, පට්ඨාන පිරිත යනු බුදුරදුන්ගේ අනන්ත වූ ප්රඥා මහිමය ලොවට විදහා දක්වන, නිවැරදිව ශ්රවණය කරන්නාට සහ සජ්ඣායනා කරන්නාට මෙලොව ජීවිතය සාර්ථක කර ගැනීමටත්, පරලොව සුගතියටත් හේතු වන උතුම් ධර්ම රත්නයකි.
මෙම පිරිත පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක තොරතුරු පහත පරිදි වේ:
1. පට්ඨාන පිරිතේ අන්තර්ගතය
මෙම පිරිතෙන් ප්රධාන වශයෙන් දේශනා කර ඇත්තේ ලෝකයේ සියලුම සංඛාර ධර්මයන් (සියලුම දේ) හටගැනීමට, පැවතීමට සහ විනාශ වීමට බලපාන මූලික ප්රත්යය (හේතු) 24ක් පිළිබඳවයි.
මෙය "හේතු පච්චයෝ, ආරම්මණ පච්චයෝ, අධිපති පච්චයෝ..." ආදී වශයෙන් සජ්ඣායනා කරනු ලබයි. මෙය හුදෙක් ආශිර්වාද ගාථාවක් පමණක් නොව, මුළු විශ්වයේම ක්රියාකාරීත්වය සහ පටිච්ච සමුප්පාදය (හේතු ඵල දහම) පැහැදිලි කරන මහා දාර්ශනික දේශනාවකි.
2. බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ පට්ඨානය
බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ පට්ඨානය (සමන්තපට්ඨානය) අතර ඇති සබැඳියාව බෞද්ධ ශාසන ඉතිහාසයේ සඳහන් වන ඉතාමත් සුවිශේෂී මෙන්ම ආශ්චර්යමත් සිදුවීමකි.
උන්වහන්සේගේ අසමසම ප්රඥාවේ තරම ලෝකයට විදහා දැක්වූයේ මෙම පට්ඨානය මෙනෙහි කළ අවස්ථාවේදීය.
i. රතනඝර සතිය (බුද්ධත්වයෙන් සිව්වන සතිය)
බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්වී ගතකළ මුල් සති හත (සත් සතිය) තුළින් හතරවන සතිය හැඳින්වෙන්නේ 'රතනඝර සතිය' ලෙසයි.
බෝසතාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්වීම පිළිබඳව ඇතැම් දෙවිවරුන්ට තිබූ සැකයක් දුරු කිරීම සඳහා, ජය ශ්රී මහා බෝධීන් වහන්සේට වයඹ දිගින් දෙවියන් විසින් මවන ලද මිණිමුතුවලින් සැදුණු රුවන් ගෙයක (රතනඝරයක) වැඩ හිඳිමින් උන්වහන්සේ මෙම සතිය ගත කළ සේක.
ii. අභිධර්මය මෙනෙහි කිරීමේ ආරම්භය
මෙම රුවන් ගෙයි වැඩ සිටිමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉතා ගැඹුරු අභිධර්ම පිටකයට අයත් ග්රන්ථ ධර්මයන් මෙනෙහි කිරීමට පටන් ගත්හ.
අභිධර්ම පිටකයේ ඇති ධම්මසංගණී, විභංග, ධාතුකථා, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති, කථාවත්ථු සහ යමක යන මුල් ප්රකරණ (ග්රන්ථ) හය මෙනෙහි කරන විට උන්වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයට එය එතරම් ආයාසකර හෝ ගැඹුරු දෙයක් නොවීය.
iii. මහා මත්ස්යයා සහ මහා සාගරය (පට්ඨානයේ ගැඹුර)
මුල් පොත් හය මෙනෙහි කර අවසන් වී, හත්වන ග්රන්ථය වන 'පට්ඨානප්පකරණය' හෙවත් මහා ප්රකරණය මෙනෙහි කිරීමට පටන් ගත් සැනින් උන්වහන්සේගේ අනන්ත වූ සර්වඥතා ඥානයට නිදහසේ හැසිරීමට අවකාශය ලැබිණි.
ලෝකයේ සියලු දේට හේතු වන ප්රත්යය 24 (හේතු ඵල දහමේ ගැඹුරුතම විග්රහය) එහි අන්තර්ගත විය.
මෙය ධර්මයේ අපූරු උපමාවකින් දක්වා ඇත: අතිවිශාල තිමිංගල මත්ස්යයෙකුට (මහා තල්මසෙකුට) කුඩා විලක හෝ ගඟක නිදහසේ පිහිනීමට නොහැකිය.
උට නිදහසේ පිහිනීමට, සිරුර හැරවීමට නම් අතිවිශාල මහා සාගරයම අවශ්ය වේ. බුදුරදුන්ගේ අනන්ත වූ ප්රඥාව නමැති මහා මත්ස්යයාට නිදහසේ හැසිරීමට හැකි වූයේ පට්ඨානය නමැති මහා සාගරය තුළ පමණි.
iv. ප්රථම වරට සවණක් ඝන බුදුරැස් විහිදීම
පට්ඨානයේ ඇති ප්රත්යය 24 (හේතු 24) එකින් එක මුල සිට අගටත්, අග සිට මුලටත් අතිවිශාල වේගයකින් මෙනෙහි කරද්දී, එම ධර්මයේ ඇති අනන්ත ගැඹුර නිසාම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිතට අප්රමාණ ප්රීතියක් ඇති විය.
ප්රඥාවේ වේගවත් ක්රියාකාරීත්වය නිසා උන්වහන්සේගේ ශරීරයේ රුධිරය සහ ධාතු අතිශයින්ම ප්රසන්න විය.
එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස බුද්ධ ශරීරයෙන් ප්රථම වතාවට සවණක් ඝන බුදුරැස් (රශ්මි මාලා 6ක්) අහසට, පොළොවට සහ අනන්ත දිශාවන්ට විහිදෙන්නට විය. එම වර්ණ හය නම්:
• නීල: නිල් මානෙල් මලක පැහැය
• පීත: රන්වන් හෙවත් කහ පැහැය
• ලෝහිත: රතු පැහැය
• ඕදාත: පිරිසිදු සුදු පැහැය
• මාංජෙෂ්ඨ: මදටිය ඇටයේ පැහැය (තද රතු/තැඹිලි)
• ප්රභාස්වර: මෙම වර්ණ 5හිම එකතුවෙන් සැදුණු අතිශය දීප්තිමත් පැහැය
මේ අනුව පැහැදිලි වන්නේ පට්ඨානය යනු හුදෙක් සජ්ඣායනා කරන පිරිතක් පමණක් නොව, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන මහිමය මුළු තුන්ලෝකයටම විදහා දැක්වූ අතිශය ගැඹුරු දාර්ශනික ඉගැන්වීමක් බවයි.
3. පට්ඨාන පිරිත සජ්ඣායනා කිරීමේ සහ ශ්රවණය කිරීමේ ආනිශංස
මෙය අතිශය ආනුභාව සම්පන්න දේශනාවක් බැවින් බෞද්ධයන් මෙය දිනපතා හෝ විශේෂ අවස්ථාවන්හිදී සජ්ඣායනා කිරීමට පෙළඹේ.
• මහා කුසල් රැස්වීම: ගැඹුරු අභිධර්මය ඇතුළත් දේශනාවක් බැවින්, මෙය කීමෙන් හා ඇසීමෙන් අප්රමාණ කුසල් අත්වේ.
• බලවත් ආරක්ෂාව: අමනුෂ්ය උපද්රව, ඇස්වහ කටවහ දෝෂ, ග්රහ අපල ආදිය දුරු කර ගැනීමට මෙය මහත් පිටිවහලක් බව විශ්වාස කෙරේ.
• මානසික සහනය: ගැඹුරු ධර්මතා මෙනෙහි කරන ශබ්ද තරංග මගින් සිතට මහත් සැනසිල්ලක් සහ නිරවුල් බවක් ගෙන දෙයි.
• ප්රඥාව වර්ධනය වීම: හේතු ඵල දහම පිළිබඳව කියවෙන බැවින්, ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට අවශ්ය ප්රඥාව වැඩීමට මෙය හේතු වේ.
4. ප්රත්යය 24 (සංක්ෂිප්තව)
පට්ඨාන පිරිතේ කියවෙන ප්රත්යය 24 පහත නම් වලින් හැඳින්වේ:
1. හේතු ප්රත්යය
2. ආරම්මණ ප්රත්යය
3. අධිපති ප්රත්යය
4. අනන්තර ප්රත්යය
5. සමනන්තර ප්රත්යය
6. සහජාත ප්රත්යය
7. අඤ්ඤමඤ්ඤ ප්රත්යය
8. නිස්සය ප්රත්යය
9. උපනිස්සය ප්රත්යය
10. පුරේජාත ප්රත්යය
11. පච්ඡාජාත ප්රත්යය
12. ආසේවන ප්රත්යය
13. කම්ම ප්රත්යය
14. විපාක ප්රත්යය
15. ආහාර ප්රත්යය
16. ඉන්ද්රිය ප්රත්යය
17. ඣාන ප්රත්යය
18. මග්ග ප්රත්යය
19. සම්පයුත්ත ප්රත්යය
20. විප්පයුත්ත ප්රත්යය
21. අත්ථි ප්රත්යය
22. නත්ථි ප්රත්යය
23. විගත ප්රත්යය
24. අවිගත ප්රත්යය
සාරාංශයක් ලෙස ගත් කල, පට්ඨාන පිරිත යනු බුදුරදුන්ගේ අනන්ත වූ ප්රඥා මහිමය ලොවට විදහා දක්වන, නිවැරදිව ශ්රවණය කරන්නාට සහ සජ්ඣායනා කරන්නාට මෙලොව ජීවිතය සාර්ථක කර ගැනීමටත්, පරලොව සුගතියටත් හේතු වන උතුම් ධර්ම රත්නයකි.
