හිතන්න, මෙහෙම... ලෝක බලවතුන් අතර ඇති උන න්යෂ්ටික අර්බුදයක් උපරිමයටම ගිහින් තියෙනවා. පළමු න්යෂ්ටික මිසයිලය රුසියාව දෙසට ඇදිලා ගිහින්, මොස්කව් නුවර දූවිල්ලටම මිශ්ර වී යනවා. ක්රෙම්ලිනය, ජනාධිපතිවරයා, සියලුම ඉහළ හමුදා නිලධාරීන්... සියල්ලෝම අළු වෙලා තියෙනවා කියලා හිතන්න
රුසියාවේ අණදෙන මධ්යස්ථාන නිහඩයි. කිසිදු මිනිසෙකු ජීවතුන් අතර නෑ අණක් දෙන්න. සතුරා සිතන්නේ ඔවුන් ජයග්රහණය කරා කියලා.
නමුත්... ඔවුන් වැරදියි...
ඇත්තටම සිදුවන්නේ ඒක නෙවෙයි. මිනිසුන් මියගියද රුසියාවේ පොළොව යට ගැඹුරේ තවමත් පණ ඇති, අතිශය රහසිගත, බියකරු "යක්ෂයෙක්" අවදි වෙනවා. ඒ තමයි 1980 දශකයේ සෝවියට් සංගමය විසින් නිර්මාණය කරන ලද "පෙරිමීටර්" (Perimetr) හෙවත් සමස්ත බටහිර ලෝකයම බියෙන් සලිත වන "The Dead Hand" (මළ අත) පද්ධතිය.
න්යෂ්ටික යුද්ධයක් යනු හුදෙක් මිලිටරි ගැටුමක් නොව, මනුෂ්ය ශිෂ්ටාචාරයේ අවසානය සනිටුහන් කරන ස්වයං-විනාශකාරී ක්රියාවලියකි. සීතල යුද්ධය උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණි සමයේ, සෝවියට් සංගමය විසින් නිර්මාණය කරන ලද 'Dead Hand' (නොහොත් Perimeter) පද්ධතිය යනු ලෝක ඉතිහාසයේ මෙතෙක් බිහි වූ වඩාත්ම අභිරහස් සහ භීතිජනක ආරක්ෂක උපායමාර්ගයයි. භූ-දේශපාලනික උපායමාර්ග සහ නැගී එන තාක්ෂණයන් පිළිබඳ විශ්ලේෂකයෙකු ලෙස, මෙම පද්ධතිය හුදෙක් පළිගැනීමේ ආයුධයක් නොව, "නොපෙනෙන විනාශකාරී ස්වයංක්රීය පද්ධතියක්" (Fail-deadly deterrence) ලෙස ක්රියා කරන ආකාරය පිළිබඳ තාක්ෂණික සහ මූලෝපායික කරුණු 5ක් මම මෙහි ඉදිරිපත් කරමි.
"මෙම පද්ධතිය මගින් නායකත්වයට ලැබෙන සහතිකය නම්, ඔවුන් සියලු දෙනා විනාශ වුවද පෙරලා ප්රහාරයක් එල්ල කිරීමේ හැකියාව පද්ධතිය සතු බවයි. මේ නිසා තත්පර කිහිපයකින් තීරණ ගත යුතු අසීරු අවස්ථාවකදී වුවද, කලබල නොවී තොරතුරු තහවුරු කර ගැනීමට නායකත්වයට කාලය ලැබේ. එය උණුසුම් මොළ ඇති අන්තවාදීන් පාලනය කිරීමට සමත් මෙවලමකි." - ව්ලැඩිමීර් යාරිනිච්.
1983 දී ස්ටැනිස්ලාව් පෙට්රොව් (Stanislav Petrov) ලැබුණු න්යෂ්ටික අනතුරු ඇඟවීමක් පද්ධතියේ දෝෂයක් ලෙස හඳුනාගෙන එය වාර්තා නොකිරීම නිසා ලෝකය බේරිණි. මෙහිදී අප අවබෝධ කරගත යුතු මනෝවිද්යාත්මක ගැටුම් දෙකක් පවතී:
මෙම පද්ධතියේ මධ්යස්ථානය යුරල් කඳුකරයේ Kosvinsky Kamen ප්රදේශයේ පිහිටි "Shariki" (ගෝලාකාර) බංකරයේ ස්ථාපනය කර ඇති අතර, එහි සේවය කරන නිලධාරීන් තිදෙනෙකුට පද්ධතිය ක්රියාත්මක කිරීමේ අවසාන බලය පැවරේ. පද්ධතිය ක්රියාත්මක වීමේ තර්කානුකූල පරිපථය (Logical Circuit) මෙසේය:
එවැනි "හිස ගසා දැමීමේ ප්රහාරයකින්" රුසියානු නායකත්වය ක්ෂණිකව විනාශ වුවද, 'Dead Hand' හරහා පෙරළා ප්රහාර එල්ල කරන බවට ඇති සහතිකය සතුරාගේ පළමු ප්රහාරය වැළැක්වීමේ ප්රධානතම සාධකයයි.
'Dead Hand' පද්ධතිය අපට මතක් කර දෙන්නේ තාක්ෂණය මගින් තීරණ ගැනීමේ වේගය වැඩි කළද, මිනිසාගේ සංයමය සහ සදාචාරාත්මක තීරණ ගැනීම් එම පද්ධති තුළින් ඉවත් කිරීම සමස්ත ලෝකයටම අවදානමක් බවයි.
අවසාන වශයෙන් අප අපගෙන්ම ඇසිය යුතු ප්රශ්නය මෙයයි: "තාක්ෂණය මිනිසාට වඩා වේගවත් වන යුගයක, මිනිස් සංහතියේ පැවැත්ම තීරණය කරන අවසාන තීරණය ගැනීමට යන්ත්රයකට ඉඩ දීම කෙතරම් ආරක්ෂිතද?"
රුසියාවේ අණදෙන මධ්යස්ථාන නිහඩයි. කිසිදු මිනිසෙකු ජීවතුන් අතර නෑ අණක් දෙන්න. සතුරා සිතන්නේ ඔවුන් ජයග්රහණය කරා කියලා.
නමුත්... ඔවුන් වැරදියි...
ඇත්තටම සිදුවන්නේ ඒක නෙවෙයි. මිනිසුන් මියගියද රුසියාවේ පොළොව යට ගැඹුරේ තවමත් පණ ඇති, අතිශය රහසිගත, බියකරු "යක්ෂයෙක්" අවදි වෙනවා. ඒ තමයි 1980 දශකයේ සෝවියට් සංගමය විසින් නිර්මාණය කරන ලද "පෙරිමීටර්" (Perimetr) හෙවත් සමස්ත බටහිර ලෝකයම බියෙන් සලිත වන "The Dead Hand" (මළ අත) පද්ධතිය.
න්යෂ්ටික යුද්ධයක් යනු හුදෙක් මිලිටරි ගැටුමක් නොව, මනුෂ්ය ශිෂ්ටාචාරයේ අවසානය සනිටුහන් කරන ස්වයං-විනාශකාරී ක්රියාවලියකි. සීතල යුද්ධය උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණි සමයේ, සෝවියට් සංගමය විසින් නිර්මාණය කරන ලද 'Dead Hand' (නොහොත් Perimeter) පද්ධතිය යනු ලෝක ඉතිහාසයේ මෙතෙක් බිහි වූ වඩාත්ම අභිරහස් සහ භීතිජනක ආරක්ෂක උපායමාර්ගයයි. භූ-දේශපාලනික උපායමාර්ග සහ නැගී එන තාක්ෂණයන් පිළිබඳ විශ්ලේෂකයෙකු ලෙස, මෙම පද්ධතිය හුදෙක් පළිගැනීමේ ආයුධයක් නොව, "නොපෙනෙන විනාශකාරී ස්වයංක්රීය පද්ධතියක්" (Fail-deadly deterrence) ලෙස ක්රියා කරන ආකාරය පිළිබඳ තාක්ෂණික සහ මූලෝපායික කරුණු 5ක් මම මෙහි ඉදිරිපත් කරමි.
1. මෙය හුදෙක් විනාශකාරී පද්ධතියක් පමණක් නොවේ, එය "සංයමයක්" ද වේ
බොහෝ දෙනා 'Dead Hand' පද්ධතිය දකින්නේ ලෝකය විනාශ කරන යන්ත්රයක් ලෙස වුවද, එහි ප්රධාන නිර්මාතෘවරයෙකු වන ව්ලැඩිමීර් යාරිනිච් (Vladimir Yarynich) පෙන්වා දෙන්නේ එය රුසියාවේ "දෙවන ප්රහාරක හැකියාව" (Second-strike capability) සහතික කිරීම හරහා න්යෂ්ටික ස්ථාවරත්වය ඇති කිරීමට දායක වූ "සංයමයක්" (Buffer) ලෙස ක්රියා කළ බවයි. මෙම පද්ධතිය නොමැති වූයේ නම්, සතුරු ප්රහාරයකදී තම පද්ධති විනාශ වීමට පෙර ප්රතිප්රහාර එල්ල කළ යුතුය යන "භාවිතා නොකළහොත් අහිමි වනු ඇත" (Use it or lose it) යන බිය නිසා නායකත්වය කලබල වී න්යෂ්ටික බොත්තම එබීමට ඇති ඉඩකඩ වැඩි වනු ඇත."මෙම පද්ධතිය මගින් නායකත්වයට ලැබෙන සහතිකය නම්, ඔවුන් සියලු දෙනා විනාශ වුවද පෙරලා ප්රහාරයක් එල්ල කිරීමේ හැකියාව පද්ධතිය සතු බවයි. මේ නිසා තත්පර කිහිපයකින් තීරණ ගත යුතු අසීරු අවස්ථාවකදී වුවද, කලබල නොවී තොරතුරු තහවුරු කර ගැනීමට නායකත්වයට කාලය ලැබේ. එය උණුසුම් මොළ ඇති අන්තවාදීන් පාලනය කිරීමට සමත් මෙවලමකි." - ව්ලැඩිමීර් යාරිනිච්.
2. මිනිස් පාලනය සහ යන්ත්ර වේගය අතර ගැටුම
කෘතිම බුද්ධිය (AI) න්යෂ්ටික පද්ධතිවලට සම්බන්ධ කිරීමේදී ඇති වන ප්රධානතම අවදානම වන්නේ 'Automation Bias' හෙවත් යන්ත්ර කෙරෙහි අධික විශ්වාසය තැබීමයි. මිලිටරි තාක්ෂණයේ වර්තමාන "අධි-ප්රශස්තිකරණ චක්රය" (Hype Cycle) තුළ, යන්ත්ර කිසි විටෙක වැරදි නොකරන බවට ඇති වන විශ්වාසය භයානක විය හැකිය.1983 දී ස්ටැනිස්ලාව් පෙට්රොව් (Stanislav Petrov) ලැබුණු න්යෂ්ටික අනතුරු ඇඟවීමක් පද්ධතියේ දෝෂයක් ලෙස හඳුනාගෙන එය වාර්තා නොකිරීම නිසා ලෝකය බේරිණි. මෙහිදී අප අවබෝධ කරගත යුතු මනෝවිද්යාත්මක ගැටුම් දෙකක් පවතී:
- මානව තීරණ (System 2 Thinking): මන්දගාමී නමුත් තර්කානුකූල, සදාචාරාත්මක සහ අවස්ථාවෝචිත ඇගයීම් මත පදනම් වේ. (උදා: පෙට්රොව්ගේ සහජ බුද්ධිය).
- යන්ත්ර වේගය (Machine Speed): ඉතා වේගවත් 'System 1' ආකාරයේ ප්රතිචාර දක්වන අතර, දත්ත විකෘති කිරීම් (Data poisoning) හෝ ඇල්ගොරිතම දෝෂ වලට ගොදුරු වීමේ ඉහළ සම්භාවිතාවක් ඇත.
3. AI යනු අවදානමක් මෙන්ම කාලය ඉතිරි කර දෙන මෙවලමකි
කෘතිම බුද්ධිය න්යෂ්ටික ක්ෂේත්රයට එක්වීම ඍජු අවදානමක් ලෙස පෙනුනද, එහි ප්රතිවිරෝධී වාසියක් ද පවතී. AI මගින් දත්ත ඉතා වේගයෙන් විශ්ලේෂණය කර දීම නිසා තීරණ ගන්නා නායකයින්ට 'System 2' (ගැඹුරු විශ්ලේෂණ) චින්තනයක යෙදීමට අමතර කාලයක් (Time-buyer) ලබා දිය හැකිය.| මූලෝපායික සාධකය | AI භාවිතයේ වාසි | AI භාවිතයේ අවාසි / අවදානම් |
| තීරණ ගැනීමේ කාලය | වේගවත් රටා හඳුනාගැනීම හරහා නායකත්වයට සිතීමට කාලය ලබා දීම. | Automation Bias: මිනිසා යන්ත්රයේ තීරණය විචාරයකින් තොරව පිළිගැනීම. |
| දත්ත විශ්වාසනීයත්වය | විශාල දත්ත ප්රමාණයක් තුළින් බොරු අනතුරු ඇඟවීම් වෙන්කර හඳුනාගැනීම. | Data Poisoning: සතුරන් විසින් ඇල්ගොරිතමයට වැරදි දත්ත ඇතුළත් කිරීමේ අවදානම. |
| යුද වේගය | සතුරු ප්රහාරයකදී "යන්ත්ර වේගයෙන්" ප්රතිචාර දැක්වීමේ හැකියාව. | Algorithmic Bias: පූර්ව පුහුණු දත්තවල ඇති දෝෂ නිසා වැරදි තීරණ ගැනීම. |
4. අදෘශ්යමාන "නිලධාරීන් තිදෙනා" සහ පද්ධතියේ ක්රියාකාරිත්වය
භීතිය දනවන ප්රචාරයන්ට පටහැනිව, 'Dead Hand' පද්ධතිය සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වයංක්රීය (Fully Automatic) පද්ධතියක් නොවේ. මෙය රුසියාවේ ප්රධාන න්යෂ්ටික පාලන පද්ධතිය වන "Kazbek" සහ එහි අතේ ගෙන යා හැකි පර්යන්ත වන "Cheget" (න්යෂ්ටික බ්රීෆ්කේස්) වලට අතිරේකව පවතින "අර්ධ-ස්වයංක්රීය" (Semi-automatic) උපස්ථ පද්ධතියකි.මෙම පද්ධතියේ මධ්යස්ථානය යුරල් කඳුකරයේ Kosvinsky Kamen ප්රදේශයේ පිහිටි "Shariki" (ගෝලාකාර) බංකරයේ ස්ථාපනය කර ඇති අතර, එහි සේවය කරන නිලධාරීන් තිදෙනෙකුට පද්ධතිය ක්රියාත්මක කිරීමේ අවසාන බලය පැවරේ. පද්ධතිය ක්රියාත්මක වීමේ තර්කානුකූල පරිපථය (Logical Circuit) මෙසේය:
- IF (නම්): පද්ධතිය කලින් සක්රීය (Switched on) කර තිබේ නම්...
- AND (සහ): භූමි කම්පන, ආලෝකය, විකිරණ සහ වායු පීඩන සංවේදක මගින් රුසියානු භූමියට න්යෂ්ටික ප්රහාරයක් එල්ල වූ බව තහවුරු කරයි නම්...
- AND (සහ): රුසියානු මහා මණ්ඩලය (General Staff) සමඟ ඇති සියලුම සන්නිවේදන සබඳතා සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ වැටී තිබේ නම්...
- THEN (එසේ නම්): පද්ධතිය විසින් අවසාන තීරණය ගැනීමේ බලය බංකරයේ සිටින නිලධාරීන් තිදෙනාට පවරයි.
5. මුහුදු පතුලේ සිට එල්ල වන රහසිගත තර්ජනය
රුසියාව මෙම පද්ධතිය නිර්මාණය කිරීමට පෙළඹුණු ප්රධානතම උපායමාර්ගික හේතුව වූයේ ඇමරිකානු 'Trident' වැනි සබ්මැරීන මගින් එල්ල කළ හැකි හදිසි ප්රහාරයි (Decapitation strikes). මෙම සබ්මැරීන රුසියානු මුහුදු සීමාවට ආසන්නව සිට ප්රහාර එල්ල කළහොත්, මොස්කව් නගරය විනාශ වීමට ගත වන්නේ මිනිත්තු තුනක් වැනි ඉතා කෙටි කාලයකි.එවැනි "හිස ගසා දැමීමේ ප්රහාරයකින්" රුසියානු නායකත්වය ක්ෂණිකව විනාශ වුවද, 'Dead Hand' හරහා පෙරළා ප්රහාර එල්ල කරන බවට ඇති සහතිකය සතුරාගේ පළමු ප්රහාරය වැළැක්වීමේ ප්රධානතම සාධකයයි.
අනාගතය පිළිබඳ සිතුවිල්ලක්
තාක්ෂණය සහ න්යෂ්ටික තාක්ෂණය එකිනෙක බද්ධ වන යුගයක, මානව පාලනය තහවුරු කිරීම ජාත්යන්තර ආරක්ෂාවට අතිශය වැදගත් වේ. මෙහි වැදගත්කම හඳුනා ගනිමින්, 2024 නොවැම්බර් මාසයේදී ජනාධිපති බයිඩන් සහ ෂී ජින්පිං විසින් න්යෂ්ටික අවි පාලනයේදී කෘතිම බුද්ධියට නොව මිනිසාට අවසාන තීරණය ගැනීමේ බලය තිබිය යුතු බවට එකඟතාවයකට පැමිණීම මනුෂ්ය සංහතියේ වාසනාවකි.'Dead Hand' පද්ධතිය අපට මතක් කර දෙන්නේ තාක්ෂණය මගින් තීරණ ගැනීමේ වේගය වැඩි කළද, මිනිසාගේ සංයමය සහ සදාචාරාත්මක තීරණ ගැනීම් එම පද්ධති තුළින් ඉවත් කිරීම සමස්ත ලෝකයටම අවදානමක් බවයි.
අවසාන වශයෙන් අප අපගෙන්ම ඇසිය යුතු ප්රශ්නය මෙයයි: "තාක්ෂණය මිනිසාට වඩා වේගවත් වන යුගයක, මිනිස් සංහතියේ පැවැත්ම තීරණය කරන අවසාන තීරණය ගැනීමට යන්ත්රයකට ඉඩ දීම කෙතරම් ආරක්ෂිතද?"
