සමාජ මාධ්‍යයේ නිදහස සොයා

[amjad18]

2025 වසර අවසානයේ අප සිටින්නේ සමාජ මාධ්‍ය ලෝකයේ විශාල වෙනසක් සිදුවන යුගයකය. Facebook, X (Twitter) වැනි දැවැන්ත සමාගම්වල පාලනයෙන් මිදී, වඩාත් නිදහස් සහ ගෞරවනීය අන්තර්ජාල අත්දැකීමක් සොයන අයට ඇති හොඳම විසඳුම Mastodon වේ.

1. Mastodon යනු කුමක්ද? (Instance සහ Server)​

Mastodon යනු කිසිදු බිලියනපතියෙකුට හෝ එක් සමාගමකට අයිති නැති සමාජ මාධ්‍ය ජාලයකි. මෙහි ඇති විශේෂත්වය වන්නේ මෙය දහස් ගණනක් වූ ස්වාධීන Servers (සේවාදායකයන්) සමූහයකින් සෑදී තිබීමයි. මෙම Servers තාක්ෂණිකව Instances ලෙස හඳුන්වයි.

• ඊමේල් උදාහරණය: ඔබ Gmail භාවිතා කළත් Yahoo භාවිතා කරන අයෙකුට පණිවිඩ යැවිය හැකිය. Mastodon ද එසේමය. ඔබ කැමති ඕනෑම Instance එකක ගිණුමක් සෑදිය හැකි අතර, එතැන් සිට මුළු ජාලයේම සිටින ඕනෑම අයෙකු සමඟ සම්බන්ධ විය හැකිය.

2. Fediverse සහ ActivityPub යනු කුමක්ද?​

• Fediverse (ෆෙඩිවර්ස්): මෙය Mastodon ඇතුළු විවිධ ඇප්ස් (වීඩියෝ සඳහා PeerTube, ඡායාරූප සඳහා PixelFed වැනි) එකිනෙක සම්බන්ධ වී සැදුණු "විශ්වය" වේ.
• ActivityPub: මෙය මෙම සියලුම ඇප්ස් සහ Instances එකිනෙකා සමඟ සන්නිවේදනය කිරීමට භාවිතා කරන "පොදු භාෂාව" හෙවත් Protocol එකයි.

3. Mastodon වෙනස් වන්නේ ඇයි? (Algorithm සහ Censorship)​

• Algorithm (ඇල්ගොරිතම) නැත: Facebook හෝ X හි මෙන් ඔබේ Feed එක පාලනය කරන AI එකක් මෙහි නැත. මෙහි ඇත්තේ Chronological Feed එකකි. එනම් ඔබ අනුගමනය කරන අය පල කරන දේ පල කරන පිළිවෙළටම ඔබට පෙනේ.
• Ads (වෙළඳ දැන්වීම්) නැත: ඔබේ පෞද්ගලික දත්ත විකුණා මුදල් සෙවීමේ අවශ්‍යතාවයක් මෙහි නැත. එබැවින් වෙළඳ දැන්වීම්වලින් ඔබේ කාලය නාස්ති නොවේ.
• පාලනය සහ සෙන්සර් කිරීම (Censorship): මධ්‍යගත ආයතනයකට ඔබව පාලනය කළ නොහැක. යම් Instance එකක නීති වලට ඔබ අකමැති නම්, ඔබේ සියලුම Followers ලා සමඟ ඉතා පහසුවෙන් වෙනත් Instance එකකට මාරු වීමේ නිදහස ඔබට ඇත.

4. Bluesky සහ Mastodon අතර වෙනස​

බොහෝ දෙනා Bluesky සහ Mastodon පටලවා ගත්තද, ඒවා අතර ප්‍රධාන වෙනස්කම් කිහිපයක් ඇත:

• අයිතිය: Bluesky පෞද්ගලික සමාගමක් සතු වන අතර, Mastodon සම්පූර්ණයෙන්ම ලාභ නොලබන ප්‍රජාවන් සතු වේ.
• විමධ්‍යගතභාවය: Bluesky තවමත් එක් සමාගමක පාලනය යටතේ පවතින නමුත්, Mastodon ලොව පුරා විසිරී ඇති ස්වාධීන පද්ධතියකි.

• Meta Threads සහ Mastodon අතර ඇති සම්බන්ධය​

  2025 වසර වන විට, Meta සමාගමේ Threads ඇප් එකද Mastodon සමඟ සම්බන්ධ වී ඇත. මෙය ඉතා සුවිශේෂී තත්ත්වයකි:
  
  • අන්තර්-සන්නිවේදනය: ඔබ Mastodon භාවිතා කරන්නෙකු නම්, දැන් ඔබට Threads භාවිතා කරන ඔබේ මිතුරන්ව Mastodon හරහාම Follow කළ හැකිය.
  • ActivityPub Protocol: Threads සහ Mastodon යන දෙකම දැන් ActivityPub නමැති පොදු තාක්ෂණික භාෂාව භාවිතා කරයි. මේ නිසා වෙනස් ඇප් දෙකක සිටියත් පරිශීලකයන්ට එකිනෙකා සමඟ අදහස් හුවමාරු කර ගත හැක.

5. දැනට පවතින ප්‍රසිද්ධම Instances කිහිපයක්​

ඔබට ගිණුමක් සෑදීමේදී පහත සඳහන් ජනප්‍රිය Instances වලින් එකක් තෝරාගත හැක:

1. mastodon.social: ලොව විශාලතම සහ පොදු මාතෘකා සඳහා වූ Instance එක.
2. infosec.exchange: තාක්ෂණය සහ සයිබර් ආරක්ෂණය ගැන උනන්දු අයට.
3. fosstodon.org: නිදහස් මෘදුකාංග (Open Source) ගැන උනන්දු ප්‍රජාවට.
4. masto.art: කලාකරුවන් සහ නිර්මාණකරුවන් සඳහා.

6. සිංහල ප්‍රජාව සඳහා "Sinhala Instance" එකක ඇති වැදගත්කම​

අනාගතයේදී ශ්‍රී ලංකාව වෙනුවෙන්ම වෙන්වූ Sinhala Instance එකක් තිබීමෙන් ලැබෙන වාසි:

• දේශීය නීති පද්ධතිය (Local Moderation): සිංහල භාෂාව දන්නා අය විසින්ම අන්තර්ගතය පාලනය කරන නිසා වෛරී ප්‍රකාශ සහ වැරදි තොරතුරු වඩාත් සාර්ථකව පාලනය කළ හැක.
• දත්ත ආරක්ෂාව: ලාංකිකයන්ගේ දත්ත විදේශීය සමාගම් සතු නොවී දේශීයව සුරක්ෂිතව තබා ගත හැක.
• සංස්කෘතික නිදහස: අපේ අනන්‍යතාවයට ගැලපෙන අයුරින් අදහස් හුවමාරු කර ගැනීමට හැකි ආරක්ෂිත අවකාශයක් නිර්මාණය වේ.

7. නවකයෙකු ලෙස ආරම්භ කරන්නේ කෙසේද?​

1. ගිණුමක් සාදන්න: joinmastodon.org වෙත ගොස් ඔබ කැමති Instance එකක් තෝරා ගිණුමක් සාදන්න. (වැඩි විස්තර නැතිනම් mastodon.social තෝරාගන්න).
2. App එකක් බාගත කරන්න
3. Hashtags භාවිතා කරන්න: මෙහි ඇල්ගොරිතම නැති නිසා දේවල් සොයා ගැනීමට Hashtags (උදා: #SriLanka, #Technology) භාවිතා කරන්න.

සමාජ මාධ්‍යයේ සැබෑ අයිතිකරු ඔබ වීමට කාලයයි! අදම Mastodon උත්සාහ කර බලන්න.

 

[Erzo]

Up

 

[clumsyhulk]

 

[amjad18]

1. හුදෙකලා දූපතක සිට මහාද්වීපයක් දක්වා (Connectivity)​

දැනට Elakiri හි පළ කරන පෝස්ට් එකක් කියවිය හැක්කේ Elakiri වෙබ් අඩවියට එන අයට පමණි. නමුත් Elakiri පද්ධතිය ActivityPub ප්‍රොටොකෝලය සමඟ සම්බන්ධ කළහොත් (උදාහරණයක් ලෙස Lemmy හෝ Kbin වැනි මෘදුකාංග හරහා), Elakiri හි පලවන දේවල් Mastodon හෝ Threads භාවිතා කරන ඕනෑම අයෙකුට ඔවුන්ගේ Feed එකේ දැකගත හැකි වේ. එවිට පරිශීලකයන් සොයා එනවා වෙනුවට, Elakiri අන්තර්ගතය පරිශීලකයන් සිටින තැන්වලට ගලා යයි.

2. පරිශීලක පදනම ආරක්ෂා කර ගැනීම (User Retention)​

අද තාරුණ්‍යය Forum එකකට ගොස් Account එකක් හදා පෝස්ට් දැමීමට මැලි කමක් දක්වයි. නමුත් ඔවුන් Mastodon හෝ Threads භාවිතා කරයි. Elakiri Fediverse එකට සම්බන්ධ වූ විට, අලුත් පරම්පරාවට තමන් දැනටමත් භාවිතා කරන Mastodon ගිණුම හරහාම Elakiri හි සාකච්ඡාවලට සම්බන්ධ වීමට, Like කිරීමට සහ Comment කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ.

3. "Community Moderation" හි වාසිය​

Elakiri හි පවතින ලොකුම ගැටලුවක් වන්නේ Moderation (පෝස්ට් පාලනය) කිරීමයි. Elakiri වෙනම Instance එකක් ලෙස පවතින විට, එහි පරිපාලකයන්ට ලාංකික සංස්කෘතියට ගැලපෙන ලෙස නීති පැනවීමේ පූර්ණ නිදහස ලැබේ. Meta හෝ X වැනි විදේශීය ආයතනවල නීතිවලට යටත් වීමට සිදු නොවේ.

4. Forum එකක් "Social Media" ජාලයක් බවට පත්වීම​

Forums වල ඇති අවාසිය නම් ඒවායේ සන්නිවේදනය වේගවත් නොවීමයි. Elakiri පද්ධතිය විමධ්‍යගත තාක්ෂණයට (Decentralized) මාරු වූ විට, එය Forum එකක ඇති "ගැඹුරු සාකච්ඡා" සහ Social Media වල ඇති "වේගවත් බව" යන දෙකෙහිම එකතුවක් බවට පත්වේ.

Elakiri සඳහා මෙම මාවතේ ඇති ප්‍රායෝගික වාසි:​

• දත්ත අයිතිය: Elakiri සතු දත්ත වෙනත් ආයතනයකට විකුණන්නේ නැතිව, ප්‍රජාව සතු සම්පතක් ලෙස තබා ගත හැක.
• පැවැත්ම: Facebook හෝ වෙනත් ජාලයක් ඕනෑම මොහොතක අවහිර විය හැක. නමුත් Fediverse එකට සම්බන්ධ වූ Elakiri Instance එකක් ලොව පුරා විසිරී පවතින නිසා එය කිසිවෙකුට සම්පූර්ණයෙන් නැවැත්විය නොහැක.
• සිංහල අන්තර්ගතයට තැනක්: ලොව පුරා සිටින සිංහල කතා කරන පිරිසට එකම පද්ධතියක් තුළ (Fediverse) විවිධ ඇප් හරහා Elakiri සමඟ සම්බන්ධ වීමට හැකි වීම නිසා සිංහල අන්තර්ගතයන්ට විශාල ප්‍රචාරණයක් ලැබේ.

 

[හෙළයෙක්]

ප්‍රශ්නෙ තියෙන්නේ යන්නේ කොතැනටද කියල නෙවෙයි ඒ යන එකේ ඉන්නේ කවුද කියන එක

 

[amjad18]

ප්‍රශ්නෙ තියෙන්නේ යන්නේ කොතැනටද කියල නෙවෙයි ඒ යන එකේ ඉන්නේ කවුද කියන එක

තනියෙන් යන්න බැරි සීන් එකක් තියෙන්නේ. ගොඩාක් අය කැමති Matrix එක තුළම ඉන්න

 

[Commex]

Sounds nice. Let’s try with an account. Thanks for share.

 

[amjad18]

Sounds nice. Let’s try with an account. Thanks for share.

yes
But we need more profiles to interact. Seems like most of us are afraid of leaving the matrix due to several reasons

---

මේකේ ප්‍රධානම වාසිය තමයි facebook එකේ meta එකේ වගේ තනි අයිතිකාරයෙක් සිටින්න බැරි එක. සකර්බර්ග් උන්ගේ නීතී රීතිවලට අවනත නොවුනත් බෑන් කරනවා නේ. නමුත් මේකේ instance එකේන් විතරයි බෑන් කරන්න පුළුවන්. එතකොට අපි අපේ සේසතම අරගෙන migrate කරන්න පුළුවන් හෝ අපිටම කියලා instance එකක් හදාගෙන mycountry my law එකෙන් ඉන්න පුළුවන්. අපේ data අපි ළඟම හෝ instances දහස් ගණනක් තියෙන නිසා රජයකට වුනත් system එක ban කරන්න බැහැ. meta, X එක කරනවා වගේ උන්ගේ agenda එකට අදාළව rabbit hole එකකට වැටෙන්න algorithm කරලා තියෙනවා වගේ ආයතනයකට කරන්න බැහැ. අපි අපේ algorithm එක හදාගන්න පුළුවන්
ට්‍රම්ප්ගේ truth social එකත් මේකම තමයි. හැබැයි defederate කරලා තියෙන්නේ (අනෙත් instancesවලින් connect වෙන එක අයින් කරලා තියෙන්නේ )
මේකේ තියෙන අවාසි තමයි අපිම instances හදා ගත්තනම් ඒකට යන වියදමයි, spam හෝ නීතිවිරෝධි දේවල් සිද්ධ වුනා නම් අනෙත් instances වලින් බෑන් කරන්න පුළුවන්. එතකොට පාළු ගෙයින් වලං බිදින්නයි වෙන්නේ
------ Post added on Dec 20, 2025 at 6:51 AM