LK Domain Registry: වංචාවක්ද? ඒකාධිකාරයක්ද? - ඇත්ත කතාව සහ විසඳුම
වසර ගණනාවක් තිස්සේ ශ්රී ලංකාවේ IT ක්ෂේත්රයේ, විශේෂයෙන්ම Web Hosting කර්මාන්තයේ නියුතු බොහෝ දෙනෙකුට LK Domain Registry ආයතනය පිළිබඳව බරපතල ගැටළු පවතී. මෙය "වංචනිකව අත්පත් කරගත්" ආයතනයක් යැයි ඇතැමුන් පවසන අතර, එහි ක්රියාකාරිත්වය පිළිබඳව කෝප් (COPE) කමිටුවේ පවා සාකච්ඡා විය.
නමුත් බොහෝ දෙනෙකුට මෙහි නීතිමය සහ තාක්ෂණික ව්යුහය පිළිබඳ නිවැරදි අවබෝධයක් නොමැත. මෙම ලිපිය මගින් LK Domain Registry හි ඉතිහාසය, වත්මන් අර්බුදය සහ ඊට ඇති එකම ප්රායෝගික විසඳුම විමසා බලමු.
1. ආරම්භය: මොරටුව විශ්වවිද්යාලයේ පරිගණක කාමරයෙන් බිහිවූ ව්යාපෘතිය (1990-2001)
LK Domain Registry යනු මුල සිටම ව්යාපාරයක් ලෙස ඇරඹුනක් නොවේ. එය යුග තුනක් හරහා පරිණාමය වූවකි.
- 1990 - අන්තර්ජාලයේ උපත: අන්තර්ජාලයේ මුල් යුගයේදී රටක ඩොමේන් නාමය (ccTLD) පාලනය කිරීමේ බලය IANA (Internet Assigned Numbers Authority) විසින් පවරනු ලැබුවේ රජයන්ට නොව, තාක්ෂණික හැකියාව ඇති විශ්වාසවන්ත පුද්ගලයන්ටයි.
- වගකීම පැවරීම: එකල අන්තර්ජාලයේ පුරෝගාමියා වූ Jon Postel විසින් ශ්රී ලංකාවේ .lk පාලනය, මොරටුව විශ්වවිද්යාලයේ පරිගණක විද්යා අංශයේ (CSE) මහාචාර්ය ගිහාන් ඩයස් වෙත පවරන ලදී.
- ක්රියාකාරිත්වය: මුල් යුගයේ මෙය මොරටුව විශ්වවිද්යාලයේ විද්යාගාරයක් තුළ ක්රියාත්මක වූ අතර, සරසවි ජාලය (LEARN) සහ ආයතන කිහිපයක් පමණක් මෙය භාවිතා කළේය. එකල අරමුණ වූයේ ලාභ ලැබීම නොව රට අන්තර්ජාලයට සම්බන්ධ කිරීමයි.
2. සමාගමක් බවට පත්වීම සහ "වංචාව" පිළිබඳ මිථ්යාව (2001)
90 දශකයේ අගභාගය වන විට Lanka Internet, SLT වැනි සමාගම් බිහිවීමත් සමඟ අන්තර්ජාල භාවිතය ඉහළ ගියේය. මෙහිදී විශ්වවිද්යාල ව්යුහය තුළ ගැටළු මතු විය.
- ගැටලුව: රජයේ ආයතනයක් වන විශ්වවිද්යාලයකට වාණිජ මට්ටමින් ඉන්වොයිස් නිකුත් කිරීම, බැංකු ගිණුම් පවත්වාගෙන යාම සහ පාරිභෝගික සේවා සැපයීම අතිශය දුෂ්කර විය. එය නීතියට පටහැනි වේ.
- විසඳුම: මෙම බාධාවන් මඟහරවා ගැනීමට IANA ( Internet Assigned Numbers Authority ) නියෝගය පරිදි 2001 වසරේදී LK Domain Registry නමින් වෙනම ස්වාධීන ආයතනයක් පිහිටුවන ලදී.
- නීතිමය තත්ත්වය: මෙය ලියාපදිංචි කරනු ලැබුවේ "ඇපයෙන් සීමිත සමාගමක්" (Company Limited by Guarantee) ලෙසය. මෙවැනි සමාගමකට අයිතිකරුවන් (Shareholders) නැත; සිටින්නේ සාමාජිකයන් පමණි. උපයන ලාභය බෙදා ගත නොහැක.
3. මහාචාර්ය ගිහාන් ඩයස්ගෙන් පසු මෙය අයිති කාටද?
බොහෝ දෙනා සිතන්නේ මෙය ගිහාන් ඩයස්ගේ පුද්ගලික දේපළක් (Family Business) ලෙස ඔහුගේ දරුවන්ට උරුම වන බවයි. නමුත් නීතිමය තත්ත්වය ඊට හාත්පසින්ම වෙනස්ය.
- අයිතිය කාටද?: මෙය ඇපයෙන් සීමිත සමාගමක් බැවින් කිසිදු පුද්ගලයෙකුට මෙහි අයිතියක් නැත.
- පාලනය: මෙය පාලනය වන්නේ අධ්යක්ෂ මණ්ඩලයක් (Board of Directors) මගිනි. ඊට මොරටුව විශ්වවිද්යාලය, ICTA, TRCSL (විදුලි සංදේශ නියාමන කොමිසම) සහ නීති ක්ෂේත්රයේ නියෝජිතයින් අනිවාර්යයෙන් ඇතුළත් වේ.
- අනාගතය: ගිහාන් ඩයස් දැනට CEO ලෙස කටයුතු කළද, ඔහුගෙන් පසු නව ප්රධානියෙකු පත් කරගැනීමේ බලය ඇත්තේ අධ්යක්ෂ මණ්ඩලයට මිස ඔහුගේ පවුලේ අයට නොවේ.
4. ප්රධාන ගැටලුව: Premium ඩොමේන් සහ අසාධාරණ ගාස්තු
වර්තමානයේ ඇති බරපතලම ගැටලුව වන්නේ LK Registry හි වාණිජ ප්රතිපත්තියයි. ඔවුන් ඩොමේන් පාලකයා (Registry) ලෙස පමණක් නොව, සිල්ලර වෙළෙන්දා (Retailer) ලෙසද ක්රියා කරයි.
- අධික Renewal ගාස්තු: සාමාන්යයෙන් .com වැනි ඩොමේන් එකක් ඩොලර් දහස් ගණනකට මිලදී ගත්තද, ඊළඟ වසරේ අලුත් කිරීමට යන්නේ සාමාන්ය ගාස්තුව (ඩොලර් 15-20) පමණි.
- LK තත්ත්වය: ඔබ Premium ඩොමේන් එකක් රු. 30,000 කට ගත්තොත්, සෑම වසරකම රු. 30,000 ගෙවිය යුතුය.
- සදාචාරාත්මක ගැටලුව: ඩොමේන් Squatting වැළැක්වීමට යැයි පවසමින් ඔවුන් මෙම මුදල අය කළද, මෙය පැහැදිලිවම අසාධාරණ ලාභ ලැබීමකි (Unfair Trade Practice). රෙජිස්ට්රියක් විසින් මෙලෙස අධික මිල ගණන් පවත්වාගෙන යාම Resellers ලාට සහ පාරිභෝගිකයන්ට විශාල අසාධාරණයකි.
5. රජයට පවරා ගත නොහැකිද?
බොහෝ දෙනා යෝජනා කරන්නේ රජය මැදිහත් වී මෙය පවරා ගත යුතු බවයි. නමුත් එය අතිශය භයානක ප්රතිඵල ගෙන දිය හැක.
- IANA අවදානම: ලෝකයේ ඩොමේන් පාලනය කරන IANA ආයතනය, රජයන් විසින් අන්තර්ජාලය පාලනය කිරීමට (Political Interference) විරුද්ධය. රජය මෙය බලෙන් පවරා ගතහොත්, IANA විසින් .lk ඩොමේන් එක අක්රිය කිරීමට හෝ අවහිර කිරීමට ඉඩ ඇත. එවිට මුළු ලංකාවේම වෙබ් අඩවි සහ ඊමේල් සේවා බිඳ වැටෙනු ඇත.
6. විසඳුම කුමක්ද?
රජයට පවරා ගැනීම විසඳුම නොවේ නම්, කළ යුත්තේ කුමක්ද? පිළිතුර "නියාමනය" (Regulation) යි.
- මිල නියාමනය (Price Regulation): විදුලි සංදේශ නියාමන කොමිෂන් සභාවට (TRCSL) බලය ඇත අන්තර්ජාල සේවාවන් නියාමනය කිරීමට. "ඩොමේන් අලුත් කිරීමේ ගාස්තුව (Renewal Fee) සාමාන්ය මට්ටමක පැවතිය යුතුය" යන නියෝගය පැනවීමට TRCSL එකට හැකියාව තිබිය යුතුය.
- සාමූහික ක්රියාමාර්ග: තනි තනිව මැසිවිලි නඟනවා වෙනුවට, Web Hosting සමාගම් සහ Resellers ලා එකතු වී TRCSL සහ පාරිභෝගික සේවා අධිකාරියට (CAA) ලිඛිතව පැමිණිලි කළ යුතුය. මෙය "ඒකාධිකාරී බලය අයුතු ලෙස භාවිතා කිරීමක්" ලෙස අභියෝගයට ලක් කළ හැක.
- පැමිණිලි කිරීම: LK Registry අධ්යක්ෂ මණ්ඩලයේ සිටින රාජ්ය නිලධාරීන්ට (ICTA/TRCSL නියෝජිතයින්ට) මේ ගැන ලිඛිතව දැනුම් දීම අත්යවශ්යය.
LK Domain Registry යනු පුද්ගලික බූදලයක් නොව, ජාතික වගකීමක් සහිත ස්වාධීන ආයතනයකි. නමුත් තරඟකාරීත්වයක් නොමැති නිසා (Monopoly) ඔවුන් පවත්වාගෙන යන මිල ප්රතිපත්ති, විශේෂයෙන්ම Premium Domain අලුත් කිරීමේ ගාස්තු සදාචාරාත්මක නොවේ.
මෙය වෙනස් කළ හැක්කේ ආයතනය කඩා බිඳ දැමීමෙන් නොව, TRCSL හරහා දැඩි නියාමනයක් ගෙන ඒමට බලපෑම් කිරීමෙනි.
====================================
මගේ පුද්ගලික මතය. Internet Assigned Numbers Authority ප්රතිපත්ති මත මෙය වෙනත් කණ්ඩායමකට හෝ රජයට පවරා ගත නොහැකිය. අපි හිතමු එසේ කළා කියල. එහෙනම් මේක ICATA එකට වෙච්ච වැඩේ වෙන්නේ. මේක ජරා ජීර්ණ වෙලා යනවා. ලංකාවේ LK domain අනන්යත්වය සම්පුර්ණයෙන්ම බිඳ වැටෙනවා.
Last edited:
