DNA Genotyping යොදා අනුරාධපුරේ ඇති බොදිය හිරිවඩුන්නේ ඇති බොදියේ ළමා ශාකයක්ද නැද්ද යන්න බැලු විට එය එසේ යැයි ඔප්පු වෙයි.
Ficus religiosa එකක් තවත් Ficus religiosa ගසක ළමා ගසක් යැයි විශ්වාසදායක ලෙස පැවසිය හැකිද?
ඔව්, කිසියම් නිශ්චිත
Ficus religiosa (ඇසතු / බෝධි) වෘක්ෂයකින් හටගත් සෘජු "පැටවු" හෝ "දරුවා" (child tree) ගසක්දැයි විශ්වාසදායක ලෙස හඳුනාගත හැකියි. කෙසේ වෙතත්, මේ සඳහා භාවිත කරන විද්යාත්මක ක්රමය සහ එහි ස්ථිරභාවය තීරණය වන්නේ, එම නව වෘක්ෂය බෝවී ඇත්තේ
අලිංගික ප්රජනනයෙන් (ක්ලෝනකරණයෙන්) ද නැතහොත්
ලිංගික ප්රජනනයෙන් (බීජ මඟින්) ද යන්න මතය.
Ficus religiosa ශාකයේ සමස්ත ජෙනෝම අනුක්රමණය (whole-genome sequencing) මේ වන විට සම්පූර්ණයෙන්ම සිතියම්ගත කර ඇති බැවින්, දියුණු ශාක ජාන විද්යාව (plant genetics) මඟින් මෙම අවස්ථා දෙකේදීම පැහැදිලි පිළිතුරක් ලබාගත හැක.
A අවස්ථාව: ක්ලෝනීය වෘක්ෂ (අතු කැබලි, පතිත කිරීම් හෝ මුල් පැළ මඟින්)
ඉතිහාසගත සහ සංස්කෘතිකමය වශයෙන්, ශ්රී ලංකාවේ
ජය ශ්රී මහා බෝධීන් වහන්සේ වැනි ප්රමුඛ බෝධීන් වහන්සේලාගෙන් ලබාගත් අතු කැබලි හෝ පැළ, ලොව පුරා රෝපණය කර ඇත්තේ අලිංගික ක්රම මඟිනි.
මෙම අවස්ථාවේ දී, නව ශාකය යනු මව් ශාකයේම ජානමය ක්ලෝනයක් (clone) වේ.
- ඔප්පු කරන ආකාරය: DNA ඇඟිලි සලකුණු තාක්ෂණය (DNA Fingerprinting / Genotyping).
- ක්රියාවලිය: විද්යාඥයන් මව් ශාකයේ සහ දාරක ශාකයේ පත්රවලින් DNA ලබාගනී. පසුව ඔවුන් SSR (Simple Sequence Repeats) හෝ SNP (Single Nucleotide Polymorphisms) වැනි නිශ්චිත ජානමය සලකුණු (genetic markers) පරීක්ෂා කර බලයි.
- විශ්වාසදායකත්වය: ඉතා ඉහළයි (100% කට ආසන්නයි). පරීක්ෂා කරන ලද සියලුම ජානමය පිහිටීම්වලින් (loci) ජානමය පැතිකඩයන් සම්පූර්ණයෙන්ම ගැළපේ නම්, එම ශාක දෙක ක්ලෝන වේ. සියවස් ගණනාවක් පුරා ශාකයක් වයස්ගත වීමේදී සිදුවන ඉතා දුර්ලභ කායික විකෘති වීම් (somatic mutations) හැරුණු විට, ඒවායේ DNA පැතිකඩයන් සර්වසම වේ.
B අවස්ථාව: ලිංගික ප්රජනන වෘක්ෂ (වනගතව බීජ පැළවීමෙන්)
Ficus religiosa ශාකය ලිංගිකව ප්රජනනය කරන්නේ, ඒ සඳහාම විශේෂිත වූ බෝඹරුන් (
Blastophaga quadraticeps) සමඟ ඇති අන්යෝන්ය සහයෝගීතා සබඳතාවය මඟිනි. බෝඹරා බෝ ගෙඩිය (syconium) තුළට ඇතුළු වී බිත්තර දමන අතරතුර, වෙනත් බෝ ගසකින් රැගෙන ආ පරාග මඟින් එහි ඇතුළත ඇති මල් පරාගණය කරයි.
යම් බෝධියක් බීජයකින් වර්ධනය වී ඇත්නම්, එයට දෙමාපියන් දෙදෙනෙකු සිටී: එනම් මාතෘ පාර්ශවය (ගෙඩිය හටගත් ගස) සහ පීතෘ පාර්ශවය (පරාග ලබාදුන් ගස) ය.
- ඔප්පු කරන ආකාරය: ජානමය දෙමාපිය විශ්ලේෂණය (Genetic Parentage Analysis).
- ක්රියාවලිය: මෙය මිනිසුන්ගේ පීතෘත්ව පරීක්ෂණයකට (paternity testing) සමාන මූලධර්ම මත ක්රියාත්මක වේ. දාරක ශාකයකට එහි න්යෂ්ටික DNA වලින් 50% ක් මාතෘ පාර්ශවයෙන් ද, ඉතිරි 50% පීතෘ පාර්ශවයෙන් ද ලැබේ.
- මාතෘ පාර්ශවය සනාථ කිරීම (හරිතලව DNA): බොහෝ සපුෂ්ප ශාකවල හරිතලව DNA (cpDNA) උරුම වන්නේ මව් ශාකයෙනි. සැක සහිත මව් ශාකය සැබවින්ම බීජය හටගත් ශාකය නම්, එහි හරිතලව ජෙනෝමය දාරක ශාකය සමඟ සම්පූර්ණයෙන්ම ගැළපිය යුතුය.
- න්යෂ්ටික DNA බැහැර කිරීමේ පරීක්ෂාව: දාරක ශාකයක ඇති සෑම ජානමය සලකුණකම (allele) එකක් මවටත්, අනෙක පියාටත් ගැළපිය යුතුය. සැක සහිත මව් ශාකයේ ජාන, දාරක ශාකයේ ජාන සමඟ විවිධ ස්ථානවලදී නොගැළපේ නම්, එය මව් ශාකයක් නොවන බවට නිශ්චිතවම බැහැර කරනු ලබයි.
- විශ්වාසදායකත්වය: ඉහළයි, නමුත් අවස්ථාව මත රඳා පවතී. උද්භිද උද්යානයක් වැනි සීමිත ශාක ප්රමාණයක් ඇති ස්ථානයකදී නම්, 100% ක නිශ්චිතභාවයකින් යුතුව මව් ශාකය පෙන්වා දිය හැක. නමුත් බෝ ගස් දහස් ගණනක් ඇති ඝන වනාන්තරයකදී නම්, විද්යාඥයන් ලොග්-හැකියාව පිළිබඳ සංඛ්යානමය ක්රම (LOD score වැනි) භාවිත කරමින්, එම වනාන්තරයේ ඇති වෙනත් ඕනෑම ගසකට වඩා සැක සහිත ගස මව් ශාකය වීමේ සම්භාවිතාව කොතරම් ඉහළදැයි ගණනය කරයි.
අවසාන සහ ස්ථිරම සාක්ෂිය: සමස්ත ජෙනෝම අනුක්රමණය (Whole-Genome Sequencing - WGS)
Ficus religiosa හි ජෙනෝම සිතියම සම්පූර්ණයෙන්ම සකසා ඇති බැවින්, පර්යේෂකයන්ට දැන් ජානමය සලකුණු කිහිපයක් මත පමණක් විශ්වාසය තැබීමට සිදු නොවේ. ශාක දෙකෙහිම
සමස්ත ජෙනෝම අනුක්රමණය (WGS) විශ්ලේෂණය කිරීමෙන්, ඒවායේ සම්පූර්ණ ජානමය සැලැස්ම අකුරෙන් අකුර සසඳා බැලිය හැක.
- ඒවා ක්ලෝන නම්: ජෙනෝමයන් එකිනෙකට සම්පූර්ණයෙන්ම (කොනක සිට කොනකට) සමාන වේ.
- එය සැබෑ දාරක ශාකයක් නම්: සමස්ත ජෙනෝම රටාව මඟින්, එම නිශ්චිත මව් ශාකයෙන් ලැබුණු 50% ක මෙන්ඩලීය ප්රවේණි උරුමය (Mendelian inheritance pattern) මනාව පිළිඹිබු කරන අතර, දත්ත විද්යාඥයින්ට එහි නිශ්චිත ජාන ප්රතිසංයෝජන කොටස් (recombination blocks) පවා සිතියම්ගත කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ.
