විදර්ශනා භාවනාව සොයා ගිය ගමන: ඔබ මෙතෙක් නොඇසූ ගැඹුරු ධර්ම විග්රහයක්
භාවනාව යනු කුමක්දැයි සැබැවින්ම අවබෝධ කරගැනීම අද කාලයේ ඉතා දුෂ්කර කාර්යයක් බවට පත්ව ඇත. බොහෝ දෙනෙක් භාවනා පන්තිවලට ගොස් සතර කමටහන් වඩා ආපසු නිවසට පැමිණෙනවා විනා නිවැරදි ප්රතිඵලයක් ලබන්නේ නැත. මෙම ලිපියෙන් සාකච්ඡා කරන්නේ විදර්ශනා භාවනාවේ සැබෑ මාවත, ඒ සඳහා අවශ්ය පදනම සහ ප්රායෝගිකව භාවනාව වඩන නිවැරදි ආකාරය පිළිබඳවයි.
මාතර ඥානරාම නාහිමියන්ගේ මෙහෙවර සහ භාවනාවේ මූලාශ්ර සෙවීම
මීතිරිගල නිස්සරණ වනයේදී උඩඊරියගම ධම්මජීව ස්වාමීන් වහන්සේ යටතේ භාවනාව පුරුදු වීමෙන් පසු, මෙය තනිවම සොයා යා යුතු බව මට අවබෝධ විය. එහිදී මට තේරුම් ගියේ කඩවෙද්දුවේ ජිනවංශ ස්වාමීන් වහන්සේ සමඟ එක්ව ගල්දූව යෝගාශ්රම සංස්ථාව ආරම්භ කළ මාතර ඥානරාම ස්වාමීන් වහන්සේ භාවනාව නැමැති විෂයයට නව පණක් ලබා දුන් බවයි.
1950 දශකයේදී කඳුබොඩ විපස්සනා භාවනා මධ්යස්ථානයට වැඩම කළ මහාසී සයාඩෝ හිමියන්ගෙන් භාවනාවේ මූලික සිද්ධාන්ත ලබා ගත් මාතර ඥානරාම හිමියන්, ස්පොන්ජ් එකකට වතුර පුරවා ගන්නාක් මෙන් ඒ සියල්ල ග්රහණය කර ගත්හ. ඉන්පසු ගල් ගුහාවල එකතැන් වී පුෂ්කල අධ්යයනයන් සහ පර්යේෂණ සිදු කරමින් මෙම භාවනා ක්රමය විශාල දියුණු මට්ටමකට පත් කළහ.
උන්වහන්සේගේ ප්රධානතම සොයාගැනීමක් වූයේ, යෝගාවචරයෙකු ලබන භාවනා අත්දැකීමක් නිවැරදිව විශ්ලේෂණය (analyze) කරන්නේ කෙසේද යන්නයි.
ත්රිපිටකයේ ග්රන්ථ හැටකට ආසන්න ප්රමාණයක් තිබෙන අතර, බෞද්ධ භාවනාව හරියටම සඳහන් වන්නේ කුමන පොතේද යන්න සොයාගැනීම වැදගත්ය. උදාහරණයක් ලෙස, කන්ද සංයුක්තය හෝ ඉන්ද්රිය භාවනාව පිළිබඳ දේශනාවක් කියවන අයෙකු එයම පරම සත්යය යැයි සිතා පටලවා ගත හැකිය. ආනාපානසති සූත්රයේ පවා පියවර 16 ක් ඇතත්, එය වඩන ආකාරය එහි සම්පූර්ණයෙන් විස්තර කර නැත.
මාතර ඥානරාම හිමියන් සොයාගත්තේ ත්රිපිටකයේ විදර්ශනා භාවනාව පිළිබඳ ගැඹුරුම විග්රහය ඇත්තේ **"පටිසම්භිදාමග්ගපකරණය"** (පටිසම්භිදා මාර්ගය) නැමැති ග්රන්ථයේ බවයි. මා ලියූ 'විදර්ශනා මාර්ගය' දෙවැනි පොත සම්පූර්ණයෙන්ම පදනම් වී ඇත්තේ එම ග්රන්ථයේ ඇති ආනාපානසති ස්මෘතිය සම්බන්ධ කරුණු මතය.
අද වන විට ලෝකයේ කුමන රටකට ගියද, භාවනා අත්දැකීමක් නිවැරදිව විශ්ලේෂණය කරන මෙවැනි ක්රමවේදයක් දක්නට නොලැබේ. අපගේ 'ධම්ම විපස්සනා භාවනා මධ්යස්ථානය' හරහා ලෝකයේ ඕනෑම කෙනෙකුට නිවසේ සිටම නිවැරදිව භාවනා කළ හැකි පරිසරයක් නිර්මාණය කර ඇති අතර, අපි මාතර ඥානරාම හිමියන්ගේ ක්රමය තවදුරටත් දියුණු කරමින් යෝගාවචරයන්ට මඟ පෙන්වන්නෙමු. අවාසනාවකට, අද වන විට යෝගාශ්රම සංස්ථාවේ මූලස්ථාන 250 කට අධික ප්රමාණයක් තිබුණද, බොහෝ තැන්වල ඇත්තේ මාතර ඥානරාම හිමියන්ගේ ඡායාරූපය පමණි; උන්වහන්සේගේ නිවැරදි භාවනා ක්රමය එහි ප්රායෝගිකව දක්නට නැත.
අතීතයේ භාවනා ප්රතිඵල සහ වර්තමාන ඛේදවාචකය
අතීතයේ බාහිය දාරුචීරිය වැනි උතුමන් එක් බණ පදයක් අසා රහත් වූ බව අපි දනිමු. සැවැත්නුවර සිටි කෝටි හතක් ජනගහනයෙන් කෝටි පහක්ම සෝවාන් ඵලයට පත්ව සිටියහ. අනුරාධපුර යුගයේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා 5000ක් එක පෙළට සිටියහොත්, මාර්ගඵල නොලැබූ භික්ෂුවක් ඇඟිල්ලෙන් පෙන්වීමට පවා නොහැකි තරම් ධර්මය දියුණුව තිබුණි.
නමුත් අද තත්ත්වය කුමක්ද? බාහිය දාරුචීරිය මෙන් වීමට නම් අප මුලින්ම බාහිය දාරුචීරිය කෙනෙකු විය යුතුය; අප තවමත් එවැන්නන් නොවේ. වර්තමානයේ මීතිරිගල නිස්සරණ වනය පවා දියාරු මට්ටමකට පත්ව ඇති අතර, මොළයේ නියුරෝන වර්ධනය වීම වැනි බාහිර විද්යාත්මක කාරණා භාවනාවට ඈඳාගැනීමට ඇතැමුන් උත්සාහ කරති.
මෙම තත්ත්වය නිසා කර්මස්ථානාචාරියවරුන්ට විශාල පීඩනයක් එල්ල වී ඇත; හරියට ක්රිකට් කණ්ඩායමක් දිගින් දිගටම පරාජය වන විට පුහුණුකරුට එල්ල වන පීඩනය වැනිය.
උගතුන් පැවිදි වී අවුරුදු හත-අටක් භාවනා කළද ප්රතිඵල නොමැති වූ විට, ඔවුන් ඊළඟ භවයේදී දිව්ය ලෝකවලට යාමට කතා කරති. හුස්ම දිහා බලාගෙන සිටීමෙන් ප්රතිඵල නොලැබෙන විට, භාවනා ගුරුවරුන් විසින් "එහෙනම් මෛත්රී භාවනාව කරන්න, බුදුගුණ ටිකක් වඩන්න" යැයි පවසමින් සිතුවිලි යටපත් කිරීමට උත්සාහ කරති; මෙය හරියට භාවනාවට උඩින් අයිසිං (Icing) කරනවා වැනිය. ආනාපානසති භාවනාවෙන් පමණක්ම සියලු සිතුවිලි පාලනය කළ හැකි බව ඔවුන් බොහෝ විට නොදනිති.
භාවනාවට පෙර පදනම: සමාධි පරිෂ්කාරක ධර්ම
භාවනාවට වාඩි වූ පළමු දිනයේම අප බලාපොරොත්තු වන්නේ සමාධියයි. නමුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ සම්මා සමාධිය අවසානයටම තබා ඇත්තේ අහම්බයකින් නොවේ. මුල් අංග හත (සම්මා දිට්ඨියේ සිට සම්මා සතිය දක්වා) සම්මා සමාධිය සඳහා උපකාර වන බැවින් ඒවා **"සප්ත සමාධි පරිෂ්කාරක ධර්ම"** ලෙස හැඳින්වේ.
භාවනාවට වාඩි වූ විට, ඔබ වැඩිපුර සින්දු අසන බව, චිත්රපට බලන බව හෝ සමාජ මාධ්ය භාවිත කරන බව භාවනාව විසින්ම ඔබට පෙන්වා දෙයි නම්, ඔබ ඒ භාවනාවට මල් තබා වැඳිය යුතුය; මන්ද යත්, ඔබේ සීලයේ ඇති අඩුපාඩු එයින් පෙන්වා දෙන බැවිනි. භාවනාව ආරම්භයේදීම එය හරියට මහාචාර්යවරයෙක් විසින් "ඔබට මේවා බැහැ" යැයි පළු ලෑලිවල ලියා පෙන්වනවා මෙන්, ඔබට සම්මා දිට්ඨිය හෝ සම්මා සංකල්පය නොමැති බවත්, ඔබ තවමත් කාම සංකල්පවල බැඳෙන බවත් පෙන්වා දෙයි.
එබැවින් පළමුව සීලය, ඉන්ද්රිය සංවරය සහ සම්මා දිට්ඨිය හදාගත යුතුය. අර පරිෂ්කාරක ධර්ම හත හැදුවා නම්, සමාධිය යනු ලාච්චුවක් ඇද යතුරක් ගන්නවා සේ ඇදගත හැකි දෙයක් නොව, ධර්මතාවයක් වශයෙන් ඉබේම පහළ වන දෙයකි.
අලුතෙන් භාවනා පටන් ගන්නා අය "මගේ හිත එකඟ වුණේ නැහැ" යැයි පැවසීම වැරදිය. භාවනාවට වාඩි වූ දවසේ සිට කරන්නේ යෝනිසෝ මනසිකාරය හැදීමයි. භාවනා අරමුණක සිහිය පවත්වනවා යනු සම්මා දිට්ඨිය වඩනවා යන්නයි.
## සම්මා දිට්ඨිය සහ සැබෑ දුක හඳුනාගැනීම
සම්මා දිට්ඨිය යනු චතුරාර්ය සත්යය පිළිබඳ වැටහීමයි. පාසල්වල සහ දහම් පාසල්වල ඉපදීම දුකක්, ලෙඩවීම දුකක්, ජරාවට පත්වීම දුකක්, මරණය දුකක් යනාදී වශයෙන් කටපාඩම් කළද, ප්රඥාව අඩු පුද්ගලයින්ට මේවා සැබෑ දුකක් ලෙස නොවැටහේ. මළ ගෙවල් කීයකට ගියත් ඊළඟ දවසේ සාදවලට ගොස් සින්දු කියමින් නටන්නට මිනිසුන් පෙළඹෙන්නේ ඒ නිසාය. රෝහල්වල දිනකට කී දෙනෙක් මිය ගියත්, ඇතැම් වෛද්යවරුන් විශාල මුදල් අය කරමින් වෘත්තියේ යෙදෙන්නේ ඔවුන්ටද මරණ දුක පිළිබඳ සැබෑ අවබෝධයක් නැති බැවිනි.
එසේනම් අපට සෑම මොහොතකම දැනෙන අලුත් ක්රමයකින් මේ දුක සොයාගත යුතුය.
ඔබ වාඩි වී ඉන්නා ඉරියව්ව දෙස බලන්න. පැය භාගයක් පමණ යන විට අපහසුවක් දැනේ; එවිට එහාට මෙහාට හැරී ඉරියව්ව වෙනස් කරයි. පුටුවෙන් නැගිට්ට පසු එම දුක නැති වුවද, ටික වේලාවක් හිටගෙන සිටින විට දණහිස් රිදෙන්නට ගනී. ඉන්පසු ඇවිදින විට යටිපතුල් රිදෙන්නට ගත් පසු නැවතත් අර පුටුවටම විත් වාඩි වෙයි. ඔබ පැය ගණනාවක් ගුවන් යානයක ගමන් කර තිබේ නම්, එය පණ පිටින් විඳින දුකක් බව ඔබට තේරෙනවා ඇත.
සෑම මොහොතකම අප විඳින්නේ දුකකි. අත තියාගෙන සිටින විට රිදෙනවා නම් අත වෙනස් කරයි, බෙල්ල රිදෙන විට බෙල්ල පාත් කරයි; ඔබ කිසිදු දුකක් නැතිව සිටින මොහොතක් තිබේද? බුදු කෙනෙක් ලෝකයට පහළ වන්නේ මේ ජීවිතයේ සැපක් ඇති නිසා නොව, මේ දුකෙන් ගැලවීමේ මාර්ගය දේශනා කිරීමටයි. භාවනාව අතරමග නතර කරන්නේ මේ දුක පිළිබඳ හැඟීම අඛණ්ඩව පවත්වා නොගන්නා බැවිනි. බස් රථයක පැය භාගයක් හිටගෙන යන කෝටිපතියාට දැනෙන වේදනාවත්, හිඟන්නාට දැනෙන වේදනාවත් එක සමානය. මෙය නිතර සිහි කරන්නේ නම් නිවනට යාම අපහසු නැත.
දුකින් මිදෙන්නට අවශ්ය යැයි සිතන කෙනෙකුට කාම හෝ ව්යාපාද සංකල්පනා පැමිණිය නොහැක. රාත්රියට ආහාර නොගැනීම සහ චතුරාර්ය සත්යය අතර පවා සම්බන්ධයක් ඇත. බොහෝ දෙනා රාත්රියට ආහාර ගැනීමේ ප්රියතාවක් දක්වන්නේ ඔවුන්ට චතුරාර්ය සත්යය පිළිබඳ වැටහීමක් නැති බැවිනි. දිවා ආහාරයෙන් පසු අපගේ මනස ක්රියාත්මක විය යුත්තේ දුකින් මිදීමේ මාර්ගය ගැන වුවත්, සවස 5න් පසු බොහෝ දෙනා කල්පනා කරන්නේ ආහාර ගැනයි. අටසිල් සමාදන් වී සිටින පිරිස් පවා සවසට ගිලන්පස පිළිබඳ පමණක් උනන්දු වීමෙන් පෙනෙන්නේ තවමත් මේ දුක පිළිබඳ නිසි වැටහීමක් නැති බවයි.
යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සති සම්පජඤ්ඤය
බොහෝ අය "සති සම්පජඤ්ඤය" සහ "සම්පජාන කාරිය" යන්න පටලවාගෙන ඇත. හිටගෙන ඉන්නා බව දැනගැනීම ඉරියාපත පබ්බයට අයත් වේ. හිටගෙන කුස්සියේ උයන විට හෝ ඇඳුම් අඳින විට අනු කොටස් කෙරෙහි සිහිය පැවැත්වීම කායානුපස්සනාවට අයත් සම්පජාන කාරියයි. නමුත් සති සම්පජඤ්ඤය, යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ ඉන්ද්රිය සංවරය යන තුනම මූලිකව අයත් වන්නේ සීලයටයි.
භාවනාවේදී මේ සියල්ල පසුකරගෙන සමාධියට පැමිණිය යුතුය. එහෙත් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අංග අටකින් අවසන් නොවේ; එය **දශාංගයකි** (අංග දහයකි). සමාධියෙන් පසු සම්යක් ඥාන (විදර්ශනා ඥාන) සහ සම්යක් විමුක්තිය (නිවන) දක්වා යා යුතුය.
අද ලංකාවේ ඇති ලොකුම ප්රශ්නය නම් ස්වාමීන් වහන්සේලා දහනමක් ළඟට ගියොත් භාවනාව සම්බන්ධයෙන් උපදෙස් දහයක් ලැබීමයි. මේ නිසා බෞද්ධයෝ ව්යාකූල වී සිටිති. ගණිතයේදී පළමු වසරේදී අනුකලනය හෝ ත්රිකෝණමිතිය උගන්වන්නේ නැති වුවද, බුද්ධාගමේදී භාවනාව ආරම්භයේදීම අභිධර්මයේ ගැඹුරු කරුණු ඉගැන්වීමට යාම ප්රශ්නයකි. භාවනාව ආරම්භයේදීම කළ යුත්තේ යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සති සම්පජඤ්ඤය ගොඩනැගීමයි. අවුරුදු ගණනාවක් භාවනා කළත් ඇතැමුන් තවම පළමු පියවරේ සිටින්නේ මේ පදනම නොමැති බැවිනි. කායානුපස්සනාව සම්පූර්ණයෙන් අවසන් නොකර වේදනානුපස්සනාවට හෝ චිත්තානුපස්සනාවට යා නොහැක.
භාවනාව යනු කුමක්දැයි සැබැවින්ම අවබෝධ කරගැනීම අද කාලයේ ඉතා දුෂ්කර කාර්යයක් බවට පත්ව ඇත. බොහෝ දෙනෙක් භාවනා පන්තිවලට ගොස් සතර කමටහන් වඩා ආපසු නිවසට පැමිණෙනවා විනා නිවැරදි ප්රතිඵලයක් ලබන්නේ නැත. මෙම ලිපියෙන් සාකච්ඡා කරන්නේ විදර්ශනා භාවනාවේ සැබෑ මාවත, ඒ සඳහා අවශ්ය පදනම සහ ප්රායෝගිකව භාවනාව වඩන නිවැරදි ආකාරය පිළිබඳවයි.
මාතර ඥානරාම නාහිමියන්ගේ මෙහෙවර සහ භාවනාවේ මූලාශ්ර සෙවීම
මීතිරිගල නිස්සරණ වනයේදී උඩඊරියගම ධම්මජීව ස්වාමීන් වහන්සේ යටතේ භාවනාව පුරුදු වීමෙන් පසු, මෙය තනිවම සොයා යා යුතු බව මට අවබෝධ විය. එහිදී මට තේරුම් ගියේ කඩවෙද්දුවේ ජිනවංශ ස්වාමීන් වහන්සේ සමඟ එක්ව ගල්දූව යෝගාශ්රම සංස්ථාව ආරම්භ කළ මාතර ඥානරාම ස්වාමීන් වහන්සේ භාවනාව නැමැති විෂයයට නව පණක් ලබා දුන් බවයි.
1950 දශකයේදී කඳුබොඩ විපස්සනා භාවනා මධ්යස්ථානයට වැඩම කළ මහාසී සයාඩෝ හිමියන්ගෙන් භාවනාවේ මූලික සිද්ධාන්ත ලබා ගත් මාතර ඥානරාම හිමියන්, ස්පොන්ජ් එකකට වතුර පුරවා ගන්නාක් මෙන් ඒ සියල්ල ග්රහණය කර ගත්හ. ඉන්පසු ගල් ගුහාවල එකතැන් වී පුෂ්කල අධ්යයනයන් සහ පර්යේෂණ සිදු කරමින් මෙම භාවනා ක්රමය විශාල දියුණු මට්ටමකට පත් කළහ.
උන්වහන්සේගේ ප්රධානතම සොයාගැනීමක් වූයේ, යෝගාවචරයෙකු ලබන භාවනා අත්දැකීමක් නිවැරදිව විශ්ලේෂණය (analyze) කරන්නේ කෙසේද යන්නයි.
ත්රිපිටකයේ ග්රන්ථ හැටකට ආසන්න ප්රමාණයක් තිබෙන අතර, බෞද්ධ භාවනාව හරියටම සඳහන් වන්නේ කුමන පොතේද යන්න සොයාගැනීම වැදගත්ය. උදාහරණයක් ලෙස, කන්ද සංයුක්තය හෝ ඉන්ද්රිය භාවනාව පිළිබඳ දේශනාවක් කියවන අයෙකු එයම පරම සත්යය යැයි සිතා පටලවා ගත හැකිය. ආනාපානසති සූත්රයේ පවා පියවර 16 ක් ඇතත්, එය වඩන ආකාරය එහි සම්පූර්ණයෙන් විස්තර කර නැත.
මාතර ඥානරාම හිමියන් සොයාගත්තේ ත්රිපිටකයේ විදර්ශනා භාවනාව පිළිබඳ ගැඹුරුම විග්රහය ඇත්තේ **"පටිසම්භිදාමග්ගපකරණය"** (පටිසම්භිදා මාර්ගය) නැමැති ග්රන්ථයේ බවයි. මා ලියූ 'විදර්ශනා මාර්ගය' දෙවැනි පොත සම්පූර්ණයෙන්ම පදනම් වී ඇත්තේ එම ග්රන්ථයේ ඇති ආනාපානසති ස්මෘතිය සම්බන්ධ කරුණු මතය.
අද වන විට ලෝකයේ කුමන රටකට ගියද, භාවනා අත්දැකීමක් නිවැරදිව විශ්ලේෂණය කරන මෙවැනි ක්රමවේදයක් දක්නට නොලැබේ. අපගේ 'ධම්ම විපස්සනා භාවනා මධ්යස්ථානය' හරහා ලෝකයේ ඕනෑම කෙනෙකුට නිවසේ සිටම නිවැරදිව භාවනා කළ හැකි පරිසරයක් නිර්මාණය කර ඇති අතර, අපි මාතර ඥානරාම හිමියන්ගේ ක්රමය තවදුරටත් දියුණු කරමින් යෝගාවචරයන්ට මඟ පෙන්වන්නෙමු. අවාසනාවකට, අද වන විට යෝගාශ්රම සංස්ථාවේ මූලස්ථාන 250 කට අධික ප්රමාණයක් තිබුණද, බොහෝ තැන්වල ඇත්තේ මාතර ඥානරාම හිමියන්ගේ ඡායාරූපය පමණි; උන්වහන්සේගේ නිවැරදි භාවනා ක්රමය එහි ප්රායෝගිකව දක්නට නැත.
අතීතයේ භාවනා ප්රතිඵල සහ වර්තමාන ඛේදවාචකය
අතීතයේ බාහිය දාරුචීරිය වැනි උතුමන් එක් බණ පදයක් අසා රහත් වූ බව අපි දනිමු. සැවැත්නුවර සිටි කෝටි හතක් ජනගහනයෙන් කෝටි පහක්ම සෝවාන් ඵලයට පත්ව සිටියහ. අනුරාධපුර යුගයේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා 5000ක් එක පෙළට සිටියහොත්, මාර්ගඵල නොලැබූ භික්ෂුවක් ඇඟිල්ලෙන් පෙන්වීමට පවා නොහැකි තරම් ධර්මය දියුණුව තිබුණි.
නමුත් අද තත්ත්වය කුමක්ද? බාහිය දාරුචීරිය මෙන් වීමට නම් අප මුලින්ම බාහිය දාරුචීරිය කෙනෙකු විය යුතුය; අප තවමත් එවැන්නන් නොවේ. වර්තමානයේ මීතිරිගල නිස්සරණ වනය පවා දියාරු මට්ටමකට පත්ව ඇති අතර, මොළයේ නියුරෝන වර්ධනය වීම වැනි බාහිර විද්යාත්මක කාරණා භාවනාවට ඈඳාගැනීමට ඇතැමුන් උත්සාහ කරති.
මෙම තත්ත්වය නිසා කර්මස්ථානාචාරියවරුන්ට විශාල පීඩනයක් එල්ල වී ඇත; හරියට ක්රිකට් කණ්ඩායමක් දිගින් දිගටම පරාජය වන විට පුහුණුකරුට එල්ල වන පීඩනය වැනිය.
උගතුන් පැවිදි වී අවුරුදු හත-අටක් භාවනා කළද ප්රතිඵල නොමැති වූ විට, ඔවුන් ඊළඟ භවයේදී දිව්ය ලෝකවලට යාමට කතා කරති. හුස්ම දිහා බලාගෙන සිටීමෙන් ප්රතිඵල නොලැබෙන විට, භාවනා ගුරුවරුන් විසින් "එහෙනම් මෛත්රී භාවනාව කරන්න, බුදුගුණ ටිකක් වඩන්න" යැයි පවසමින් සිතුවිලි යටපත් කිරීමට උත්සාහ කරති; මෙය හරියට භාවනාවට උඩින් අයිසිං (Icing) කරනවා වැනිය. ආනාපානසති භාවනාවෙන් පමණක්ම සියලු සිතුවිලි පාලනය කළ හැකි බව ඔවුන් බොහෝ විට නොදනිති.
භාවනාවට පෙර පදනම: සමාධි පරිෂ්කාරක ධර්ම
භාවනාවට වාඩි වූ පළමු දිනයේම අප බලාපොරොත්තු වන්නේ සමාධියයි. නමුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ සම්මා සමාධිය අවසානයටම තබා ඇත්තේ අහම්බයකින් නොවේ. මුල් අංග හත (සම්මා දිට්ඨියේ සිට සම්මා සතිය දක්වා) සම්මා සමාධිය සඳහා උපකාර වන බැවින් ඒවා **"සප්ත සමාධි පරිෂ්කාරක ධර්ම"** ලෙස හැඳින්වේ.
භාවනාවට වාඩි වූ විට, ඔබ වැඩිපුර සින්දු අසන බව, චිත්රපට බලන බව හෝ සමාජ මාධ්ය භාවිත කරන බව භාවනාව විසින්ම ඔබට පෙන්වා දෙයි නම්, ඔබ ඒ භාවනාවට මල් තබා වැඳිය යුතුය; මන්ද යත්, ඔබේ සීලයේ ඇති අඩුපාඩු එයින් පෙන්වා දෙන බැවිනි. භාවනාව ආරම්භයේදීම එය හරියට මහාචාර්යවරයෙක් විසින් "ඔබට මේවා බැහැ" යැයි පළු ලෑලිවල ලියා පෙන්වනවා මෙන්, ඔබට සම්මා දිට්ඨිය හෝ සම්මා සංකල්පය නොමැති බවත්, ඔබ තවමත් කාම සංකල්පවල බැඳෙන බවත් පෙන්වා දෙයි.
එබැවින් පළමුව සීලය, ඉන්ද්රිය සංවරය සහ සම්මා දිට්ඨිය හදාගත යුතුය. අර පරිෂ්කාරක ධර්ම හත හැදුවා නම්, සමාධිය යනු ලාච්චුවක් ඇද යතුරක් ගන්නවා සේ ඇදගත හැකි දෙයක් නොව, ධර්මතාවයක් වශයෙන් ඉබේම පහළ වන දෙයකි.
අලුතෙන් භාවනා පටන් ගන්නා අය "මගේ හිත එකඟ වුණේ නැහැ" යැයි පැවසීම වැරදිය. භාවනාවට වාඩි වූ දවසේ සිට කරන්නේ යෝනිසෝ මනසිකාරය හැදීමයි. භාවනා අරමුණක සිහිය පවත්වනවා යනු සම්මා දිට්ඨිය වඩනවා යන්නයි.
## සම්මා දිට්ඨිය සහ සැබෑ දුක හඳුනාගැනීම
සම්මා දිට්ඨිය යනු චතුරාර්ය සත්යය පිළිබඳ වැටහීමයි. පාසල්වල සහ දහම් පාසල්වල ඉපදීම දුකක්, ලෙඩවීම දුකක්, ජරාවට පත්වීම දුකක්, මරණය දුකක් යනාදී වශයෙන් කටපාඩම් කළද, ප්රඥාව අඩු පුද්ගලයින්ට මේවා සැබෑ දුකක් ලෙස නොවැටහේ. මළ ගෙවල් කීයකට ගියත් ඊළඟ දවසේ සාදවලට ගොස් සින්දු කියමින් නටන්නට මිනිසුන් පෙළඹෙන්නේ ඒ නිසාය. රෝහල්වල දිනකට කී දෙනෙක් මිය ගියත්, ඇතැම් වෛද්යවරුන් විශාල මුදල් අය කරමින් වෘත්තියේ යෙදෙන්නේ ඔවුන්ටද මරණ දුක පිළිබඳ සැබෑ අවබෝධයක් නැති බැවිනි.
එසේනම් අපට සෑම මොහොතකම දැනෙන අලුත් ක්රමයකින් මේ දුක සොයාගත යුතුය.
ඔබ වාඩි වී ඉන්නා ඉරියව්ව දෙස බලන්න. පැය භාගයක් පමණ යන විට අපහසුවක් දැනේ; එවිට එහාට මෙහාට හැරී ඉරියව්ව වෙනස් කරයි. පුටුවෙන් නැගිට්ට පසු එම දුක නැති වුවද, ටික වේලාවක් හිටගෙන සිටින විට දණහිස් රිදෙන්නට ගනී. ඉන්පසු ඇවිදින විට යටිපතුල් රිදෙන්නට ගත් පසු නැවතත් අර පුටුවටම විත් වාඩි වෙයි. ඔබ පැය ගණනාවක් ගුවන් යානයක ගමන් කර තිබේ නම්, එය පණ පිටින් විඳින දුකක් බව ඔබට තේරෙනවා ඇත.
සෑම මොහොතකම අප විඳින්නේ දුකකි. අත තියාගෙන සිටින විට රිදෙනවා නම් අත වෙනස් කරයි, බෙල්ල රිදෙන විට බෙල්ල පාත් කරයි; ඔබ කිසිදු දුකක් නැතිව සිටින මොහොතක් තිබේද? බුදු කෙනෙක් ලෝකයට පහළ වන්නේ මේ ජීවිතයේ සැපක් ඇති නිසා නොව, මේ දුකෙන් ගැලවීමේ මාර්ගය දේශනා කිරීමටයි. භාවනාව අතරමග නතර කරන්නේ මේ දුක පිළිබඳ හැඟීම අඛණ්ඩව පවත්වා නොගන්නා බැවිනි. බස් රථයක පැය භාගයක් හිටගෙන යන කෝටිපතියාට දැනෙන වේදනාවත්, හිඟන්නාට දැනෙන වේදනාවත් එක සමානය. මෙය නිතර සිහි කරන්නේ නම් නිවනට යාම අපහසු නැත.
දුකින් මිදෙන්නට අවශ්ය යැයි සිතන කෙනෙකුට කාම හෝ ව්යාපාද සංකල්පනා පැමිණිය නොහැක. රාත්රියට ආහාර නොගැනීම සහ චතුරාර්ය සත්යය අතර පවා සම්බන්ධයක් ඇත. බොහෝ දෙනා රාත්රියට ආහාර ගැනීමේ ප්රියතාවක් දක්වන්නේ ඔවුන්ට චතුරාර්ය සත්යය පිළිබඳ වැටහීමක් නැති බැවිනි. දිවා ආහාරයෙන් පසු අපගේ මනස ක්රියාත්මක විය යුත්තේ දුකින් මිදීමේ මාර්ගය ගැන වුවත්, සවස 5න් පසු බොහෝ දෙනා කල්පනා කරන්නේ ආහාර ගැනයි. අටසිල් සමාදන් වී සිටින පිරිස් පවා සවසට ගිලන්පස පිළිබඳ පමණක් උනන්දු වීමෙන් පෙනෙන්නේ තවමත් මේ දුක පිළිබඳ නිසි වැටහීමක් නැති බවයි.
යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සති සම්පජඤ්ඤය
බොහෝ අය "සති සම්පජඤ්ඤය" සහ "සම්පජාන කාරිය" යන්න පටලවාගෙන ඇත. හිටගෙන ඉන්නා බව දැනගැනීම ඉරියාපත පබ්බයට අයත් වේ. හිටගෙන කුස්සියේ උයන විට හෝ ඇඳුම් අඳින විට අනු කොටස් කෙරෙහි සිහිය පැවැත්වීම කායානුපස්සනාවට අයත් සම්පජාන කාරියයි. නමුත් සති සම්පජඤ්ඤය, යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ ඉන්ද්රිය සංවරය යන තුනම මූලිකව අයත් වන්නේ සීලයටයි.
භාවනාවේදී මේ සියල්ල පසුකරගෙන සමාධියට පැමිණිය යුතුය. එහෙත් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අංග අටකින් අවසන් නොවේ; එය **දශාංගයකි** (අංග දහයකි). සමාධියෙන් පසු සම්යක් ඥාන (විදර්ශනා ඥාන) සහ සම්යක් විමුක්තිය (නිවන) දක්වා යා යුතුය.
අද ලංකාවේ ඇති ලොකුම ප්රශ්නය නම් ස්වාමීන් වහන්සේලා දහනමක් ළඟට ගියොත් භාවනාව සම්බන්ධයෙන් උපදෙස් දහයක් ලැබීමයි. මේ නිසා බෞද්ධයෝ ව්යාකූල වී සිටිති. ගණිතයේදී පළමු වසරේදී අනුකලනය හෝ ත්රිකෝණමිතිය උගන්වන්නේ නැති වුවද, බුද්ධාගමේදී භාවනාව ආරම්භයේදීම අභිධර්මයේ ගැඹුරු කරුණු ඉගැන්වීමට යාම ප්රශ්නයකි. භාවනාව ආරම්භයේදීම කළ යුත්තේ යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ සති සම්පජඤ්ඤය ගොඩනැගීමයි. අවුරුදු ගණනාවක් භාවනා කළත් ඇතැමුන් තවම පළමු පියවරේ සිටින්නේ මේ පදනම නොමැති බැවිනි. කායානුපස්සනාව සම්පූර්ණයෙන් අවසන් නොකර වේදනානුපස්සනාවට හෝ චිත්තානුපස්සනාවට යා නොහැක.
