හරි. එහෙනම් පට්ඨානයේ පච්චය 24 එකින් එක සරල සිංහලෙන් බලමු. පට්ඨානය අභිධර්ම පිටකයේ 7වන හා අවසාන ප්රකරණය වන අතර, මේ ප්රත්ය 24 මඟින් නාම-රූප ධර්ම එකිනෙකට කොහොමද ප්රත්ය වෙන්නේ කියලා විග්රහ කරනවා. �
BPS +1
1. හේතු පච්චය — Hetu Paccaya
“හේතුවක්/මූලයක් ලෙස ප්රත්ය වීම.”
අභිධර්මයේ මෙහි “හේතු” කියන්නේ සාමාන්ය භාෂාවේ “reason” කියන අර්ථයටම නොවෙයි. විශේෂයෙන් මූල 6ක් ගැනයි:
අකුසල මූල 3
ලෝභ — ඇලීම
දෝස — ගැටීම/ද්වේෂය
මෝහ — නොදැනීම
කුසල/ශෝභන මූල 3
අලෝභ — නොඇලීම
අදෝස — නොගැටීම
අමෝහ — ප්රඥාව
මේ මූල, ඒවා සමඟ ඇතිවන සිත් හා චෛතසිකයන්ට “මුලක්” වගේ ප්රත්ය වෙනවා. �
Abhidhamma
උදාහරණයක් ගමු. කෙනෙක් ඔබට අපහාස කළා කියලා හිතමු. ඒ වෙලාවේ,
“මට මෙහෙම කිව්වේ කොහොමද?” → තරහ → පළිගන්න සිත
වගේ සිත් ඇතිවුණොත්, දෝස මූලය එම අකුසල සිතට හේතු පච්චයෙන් උපකාර වෙනවා.
ඒ වෙනුවට,
“ඔහුත් තරහෙන් ඉන්න ඇති. මම මේක තවත් වැඩි කරන්නේ නැහැ.”
කියලා මෛත්රියෙන්/ප්රඥාවෙන් බැලුවොත් අදෝස, අමෝහ පැත්තට සිත යොමු වෙන්න පුළුවන්.
2. ආරම්මණ පච්චය — Ārammaṇa Paccaya
මෙය ඉතා වැදගත්.
සිතකට අරමුණක් ප්රත්ය වීම.
ඇසට පෙනෙන රූපයක්, කනට ඇසෙන ශබ්දයක්, මතකයක්, සිතුවිල්ලක් වගේ දෙයක් සිතේ අරමුණ වෙන්න පුළුවන්. පට්ඨාන විග්රහයේ සිත අරමුණක් නොමැතිව ඇතිවන්නේ නැහැ. �
Arrow River +1
උදාහරණයක්:
ඔබට කෙනෙක් Facebook එකේ අපහාස කරලා comment එකක් දාලා තියෙනවා.
Comment එක → අරමුණ
ඒක දැකලා,
තරහ ඇතිවීම → සිත
එතකොට ඒ comment එක/එහි අර්ථය එම සිතට ආරම්මණ පච්චයෙන් ප්රත්ය වෙනවා.
මෙතැන වැදගත් දෙයක් තියෙනවා: අරමුණ තිබුණා කියලා අනිවාර්යයෙන් අකුසලයක්ම ඇතිවෙන්න ඕනේ නැහැ. ඒ අරමුණ ගැන සිත ක්රියාකරන ආකාරයත් වැදගත්.
3. අධිපති පච්චය — Adhipati Paccaya
බලවත්/ප්රධාන තත්ත්වයකින් අනෙක් ධර්මයන්ට ප්රත්ය වීම.
යම් දෙයක් සිතට ඉතා ප්රබලව බලපාන අවස්ථාවක් මෙය තේරුම් ගැනීමට උදව් වෙනවා. පට්ඨාන විග්රහයේ අධිපති පච්චය තවත් නිශ්චිත තාක්ෂණික අර්ථයකින් විස්තර කරන නිසා, “strong influence” කියන සාමාන්ය අර්ථයට පමණක් සීමා කරන්න බැහැ. �
Abhidhamma
උදාහරණයක් ලෙස කෙනෙකුට:
“මට ධර්මය හොඳින් ඉගෙනගන්නම ඕනේ”
කියන බලවත් කැමැත්තක් ඇතිවුණොත්, ඒ අරමුණ නිසා ඔහු පොත් කියවනවා, දේශනා අහනවා, ප්රශ්න අහනවා, භාවනා කරනවා.
4. අනන්තර පච්චය — Anantara Paccaya
මේක හරිම ලස්සන සංකල්පයක්.
එක් සිතක් නිරුද්ධ වීමෙන් අනතුරුව ඊළඟ සිතට අතරක් නොතබා ප්රත්ය වීම.
අභිධර්මයට අනුව අපට දැනෙන “එකම සිත දිගටම තියෙනවා” කියන අත්දැකීම යටින් සිත් ක්ෂණිකව ඇතිවී නැතිවී යන ප්රවාහයක් ලෙස විග්රහ කරනවා. පෙර චිත්තය නිරුද්ධ වී ඊළඟ චිත්තයට ඉඩ සලසන ආකාරය අනන්තර ප්රත්යයෙන් විස්තර කරනවා. �
Arrow River
සරලව:
සිත A → නිරුද්ධ වෙනවා → සිත B → සිත C → ...
එකවර සිත් දෙකක් නොව, චිත්ත සන්තතියක්.
5. සමනන්තර පච්චය — Samanantara Paccaya
මෙය අනන්තර පච්චයට ඉතා සමීපයි.
පෙර සිත නිරුද්ධ වී ඊළඟ සිත අඛණ්ඩ අනුපිළිවෙළකින් ඇතිවීමට ප්රත්ය වීම. සම්ප්රදායික විග්රහවල අනන්තර හා සමනන්තර දෙක ඉතා සමීප ආකාරයෙන් පැහැදිලි කරනවා. �
Arrow River
6. සහජාත පච්චය — Sahajāta Paccaya
එකටම උපදින ධර්ම එකිනෙකට ප්රත්ය වීම.
උදාහරණයක් ලෙස එකම චිත්තක්ෂණයේ ඇතිවන චිත්තය සහ ඒ සමඟ ඇතිවන චෛතසික එකිනෙකට සම්බන්ධයි.
සරල උදාහරණයක්:
තරහ සිතක් ඇතිවන විට ඒ සමඟ එම සිතට අදාළ මානසික ධර්මත් ඇතිවෙනවා.
එකම අවස්ථාවේ ඇතිවීම → එකිනෙකට උපකාර වීම. �
Arrow River
7. අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චය — Aññamañña Paccaya
එකිනෙකාට ප්රත්ය වීම / mutual condition.
සරල උපමාවක්: කූරු තුනක් එකිනෙකට හේත්තු කරලා හිටවලා තියෙනවා කියලා හිතන්න.
A → Bට ආධාරයි
B → Aට ආධාරයි.
එකක් අනෙකට පමණක් නොව එකිනෙකාට ආධාර වෙනවා. සහජාත ධර්ම අතර මෙවැනි අන්යෝන්ය ප්රත්යතාව පට්ඨානය විස්තර කරනවා. �
Arrow River
8. නිස්සය පච්චය — Nissaya Paccaya
ආධාරයක්/පදනමක් ලෙස ප්රත්ය වීම.
“මේ ධර්මය තිබෙන නිසා අනෙක් ධර්මයට පවතින්න අවශ්ය පදනම ලැබෙනවා” කියන අදහසට සමීපයි.
උදාහරණයක් ලෙස සම්ප්රදායික විග්රහයේ ඉන්ද්රිය ආදිය ඒවාට අදාළ විඤ්ඤාණයට පදනමක් වීම දැක්වෙනවා. �
Arrow River
9. උපනිස්සය පච්චය — Upanissaya Paccaya
මෙය ජීවිතයට සම්බන්ධ කරලා තේරුම් ගන්න ඉතා වටින එකක්.
බලවත් ආධාරක ප්රත්යයක් — decisive/powerful support condition. �
Abhidhamma
උදාහරණයක්:
ඔබ නිතරම ධර්ම දේශනා අහනවා → ධර්මය ගැන සිතනවා → කල්යාණ මිත්රයන් සමඟ කතා කරනවා.
කාලයත් එක්ක ඒ පුරුද්ද පසුකාලීන කුසල සිත් ඇතිවීමට බලවත් ආධාරක තත්ත්වයක් වෙන්න පුළුවන්.
ඒකේ අනිත් පැත්තත් තියෙනවා.
නිතරම කෝපයෙන් ක්රියා කිරීම → නැවත කෝපයෙන් ක්රියා කිරීම පහසු වීම.
ඒ නිසා අපි නිතර ඇසුරු කරන දේ, සිතන දේ සහ පුහුණු කරන දේ ඉතා වැදගත්.
ඉතිරි ප්රත්ය 15 මෙන්න:
10. පුරේජාත — පෙර උපන් දෙයක් පසුව උපදින දෙයකට ප්රත්ය වීම
11. පච්ඡාජාත — පසුව උපන් දෙයක් පෙර උපන් දෙයකට ප්රත්ය වීම
12. ආසේවන — නැවත නැවත ඇතිවීමෙන්/පුහුණුවෙන් ප්රත්ය වීම
13. කම්ම — කර්මය ප්රත්ය වීම
14. විපාක — විපාක ධර්ම ප්රත්ය වීම
15. ආහාර — ආහාර ප්රත්ය
16. ඉන්ද්රිය — ඉන්ද්රිය ප්රත්ය
17. ඣාන — ඣාන අංග ප්රත්ය
18. මග්ග — මාර්ග අංග ප්රත්ය
19. සම්පයුත්ත — එකට සම්බන්ධ ධර්ම ප්රත්ය වීම
20. විප්පයුත්ත — අසම්පයුත්ත ධර්ම අතර ප්රත්යතාව
21. අත්ථි — පවතින බවෙන් ප්රත්ය වීම
22. නත්ථි — නොපවතින බවෙන් ප්රත්ය වීම
23. විගත — පහව ගිය බවෙන් ප්රත්ය වීම
24. අවිගත — නොපහව ගිය/පවතින බවෙන් ප්රත්ය වීම. �
------ Post added on Aug 18, 2026 at 9:36 AM
BPS +1
1. හේතු පච්චය — Hetu Paccaya
“හේතුවක්/මූලයක් ලෙස ප්රත්ය වීම.”
අභිධර්මයේ මෙහි “හේතු” කියන්නේ සාමාන්ය භාෂාවේ “reason” කියන අර්ථයටම නොවෙයි. විශේෂයෙන් මූල 6ක් ගැනයි:
අකුසල මූල 3
ලෝභ — ඇලීම
දෝස — ගැටීම/ද්වේෂය
මෝහ — නොදැනීම
කුසල/ශෝභන මූල 3
අලෝභ — නොඇලීම
අදෝස — නොගැටීම
අමෝහ — ප්රඥාව
මේ මූල, ඒවා සමඟ ඇතිවන සිත් හා චෛතසිකයන්ට “මුලක්” වගේ ප්රත්ය වෙනවා. �
Abhidhamma
උදාහරණයක් ගමු. කෙනෙක් ඔබට අපහාස කළා කියලා හිතමු. ඒ වෙලාවේ,
“මට මෙහෙම කිව්වේ කොහොමද?” → තරහ → පළිගන්න සිත
වගේ සිත් ඇතිවුණොත්, දෝස මූලය එම අකුසල සිතට හේතු පච්චයෙන් උපකාර වෙනවා.
ඒ වෙනුවට,
“ඔහුත් තරහෙන් ඉන්න ඇති. මම මේක තවත් වැඩි කරන්නේ නැහැ.”
කියලා මෛත්රියෙන්/ප්රඥාවෙන් බැලුවොත් අදෝස, අමෝහ පැත්තට සිත යොමු වෙන්න පුළුවන්.
2. ආරම්මණ පච්චය — Ārammaṇa Paccaya
මෙය ඉතා වැදගත්.
සිතකට අරමුණක් ප්රත්ය වීම.
ඇසට පෙනෙන රූපයක්, කනට ඇසෙන ශබ්දයක්, මතකයක්, සිතුවිල්ලක් වගේ දෙයක් සිතේ අරමුණ වෙන්න පුළුවන්. පට්ඨාන විග්රහයේ සිත අරමුණක් නොමැතිව ඇතිවන්නේ නැහැ. �
Arrow River +1
උදාහරණයක්:
ඔබට කෙනෙක් Facebook එකේ අපහාස කරලා comment එකක් දාලා තියෙනවා.
Comment එක → අරමුණ
ඒක දැකලා,
තරහ ඇතිවීම → සිත
එතකොට ඒ comment එක/එහි අර්ථය එම සිතට ආරම්මණ පච්චයෙන් ප්රත්ය වෙනවා.
මෙතැන වැදගත් දෙයක් තියෙනවා: අරමුණ තිබුණා කියලා අනිවාර්යයෙන් අකුසලයක්ම ඇතිවෙන්න ඕනේ නැහැ. ඒ අරමුණ ගැන සිත ක්රියාකරන ආකාරයත් වැදගත්.
3. අධිපති පච්චය — Adhipati Paccaya
බලවත්/ප්රධාන තත්ත්වයකින් අනෙක් ධර්මයන්ට ප්රත්ය වීම.
යම් දෙයක් සිතට ඉතා ප්රබලව බලපාන අවස්ථාවක් මෙය තේරුම් ගැනීමට උදව් වෙනවා. පට්ඨාන විග්රහයේ අධිපති පච්චය තවත් නිශ්චිත තාක්ෂණික අර්ථයකින් විස්තර කරන නිසා, “strong influence” කියන සාමාන්ය අර්ථයට පමණක් සීමා කරන්න බැහැ. �
Abhidhamma
උදාහරණයක් ලෙස කෙනෙකුට:
“මට ධර්මය හොඳින් ඉගෙනගන්නම ඕනේ”
කියන බලවත් කැමැත්තක් ඇතිවුණොත්, ඒ අරමුණ නිසා ඔහු පොත් කියවනවා, දේශනා අහනවා, ප්රශ්න අහනවා, භාවනා කරනවා.
4. අනන්තර පච්චය — Anantara Paccaya
මේක හරිම ලස්සන සංකල්පයක්.
එක් සිතක් නිරුද්ධ වීමෙන් අනතුරුව ඊළඟ සිතට අතරක් නොතබා ප්රත්ය වීම.
අභිධර්මයට අනුව අපට දැනෙන “එකම සිත දිගටම තියෙනවා” කියන අත්දැකීම යටින් සිත් ක්ෂණිකව ඇතිවී නැතිවී යන ප්රවාහයක් ලෙස විග්රහ කරනවා. පෙර චිත්තය නිරුද්ධ වී ඊළඟ චිත්තයට ඉඩ සලසන ආකාරය අනන්තර ප්රත්යයෙන් විස්තර කරනවා. �
Arrow River
සරලව:
සිත A → නිරුද්ධ වෙනවා → සිත B → සිත C → ...
එකවර සිත් දෙකක් නොව, චිත්ත සන්තතියක්.
5. සමනන්තර පච්චය — Samanantara Paccaya
මෙය අනන්තර පච්චයට ඉතා සමීපයි.
පෙර සිත නිරුද්ධ වී ඊළඟ සිත අඛණ්ඩ අනුපිළිවෙළකින් ඇතිවීමට ප්රත්ය වීම. සම්ප්රදායික විග්රහවල අනන්තර හා සමනන්තර දෙක ඉතා සමීප ආකාරයෙන් පැහැදිලි කරනවා. �
Arrow River
6. සහජාත පච්චය — Sahajāta Paccaya
එකටම උපදින ධර්ම එකිනෙකට ප්රත්ය වීම.
උදාහරණයක් ලෙස එකම චිත්තක්ෂණයේ ඇතිවන චිත්තය සහ ඒ සමඟ ඇතිවන චෛතසික එකිනෙකට සම්බන්ධයි.
සරල උදාහරණයක්:
තරහ සිතක් ඇතිවන විට ඒ සමඟ එම සිතට අදාළ මානසික ධර්මත් ඇතිවෙනවා.
එකම අවස්ථාවේ ඇතිවීම → එකිනෙකට උපකාර වීම. �
Arrow River
7. අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චය — Aññamañña Paccaya
එකිනෙකාට ප්රත්ය වීම / mutual condition.
සරල උපමාවක්: කූරු තුනක් එකිනෙකට හේත්තු කරලා හිටවලා තියෙනවා කියලා හිතන්න.
A → Bට ආධාරයි
B → Aට ආධාරයි.
එකක් අනෙකට පමණක් නොව එකිනෙකාට ආධාර වෙනවා. සහජාත ධර්ම අතර මෙවැනි අන්යෝන්ය ප්රත්යතාව පට්ඨානය විස්තර කරනවා. �
Arrow River
8. නිස්සය පච්චය — Nissaya Paccaya
ආධාරයක්/පදනමක් ලෙස ප්රත්ය වීම.
“මේ ධර්මය තිබෙන නිසා අනෙක් ධර්මයට පවතින්න අවශ්ය පදනම ලැබෙනවා” කියන අදහසට සමීපයි.
උදාහරණයක් ලෙස සම්ප්රදායික විග්රහයේ ඉන්ද්රිය ආදිය ඒවාට අදාළ විඤ්ඤාණයට පදනමක් වීම දැක්වෙනවා. �
Arrow River
9. උපනිස්සය පච්චය — Upanissaya Paccaya
මෙය ජීවිතයට සම්බන්ධ කරලා තේරුම් ගන්න ඉතා වටින එකක්.
බලවත් ආධාරක ප්රත්යයක් — decisive/powerful support condition. �
Abhidhamma
උදාහරණයක්:
ඔබ නිතරම ධර්ම දේශනා අහනවා → ධර්මය ගැන සිතනවා → කල්යාණ මිත්රයන් සමඟ කතා කරනවා.
කාලයත් එක්ක ඒ පුරුද්ද පසුකාලීන කුසල සිත් ඇතිවීමට බලවත් ආධාරක තත්ත්වයක් වෙන්න පුළුවන්.
ඒකේ අනිත් පැත්තත් තියෙනවා.
නිතරම කෝපයෙන් ක්රියා කිරීම → නැවත කෝපයෙන් ක්රියා කිරීම පහසු වීම.
ඒ නිසා අපි නිතර ඇසුරු කරන දේ, සිතන දේ සහ පුහුණු කරන දේ ඉතා වැදගත්.
ඉතිරි ප්රත්ය 15 මෙන්න:
10. පුරේජාත — පෙර උපන් දෙයක් පසුව උපදින දෙයකට ප්රත්ය වීම
11. පච්ඡාජාත — පසුව උපන් දෙයක් පෙර උපන් දෙයකට ප්රත්ය වීම
12. ආසේවන — නැවත නැවත ඇතිවීමෙන්/පුහුණුවෙන් ප්රත්ය වීම
13. කම්ම — කර්මය ප්රත්ය වීම
14. විපාක — විපාක ධර්ම ප්රත්ය වීම
15. ආහාර — ආහාර ප්රත්ය
16. ඉන්ද්රිය — ඉන්ද්රිය ප්රත්ය
17. ඣාන — ඣාන අංග ප්රත්ය
18. මග්ග — මාර්ග අංග ප්රත්ය
19. සම්පයුත්ත — එකට සම්බන්ධ ධර්ම ප්රත්ය වීම
20. විප්පයුත්ත — අසම්පයුත්ත ධර්ම අතර ප්රත්යතාව
21. අත්ථි — පවතින බවෙන් ප්රත්ය වීම
22. නත්ථි — නොපවතින බවෙන් ප්රත්ය වීම
23. විගත — පහව ගිය බවෙන් ප්රත්ය වීම
24. අවිගත — නොපහව ගිය/පවතින බවෙන් ප්රත්ය වීම. �
------ Post added on Aug 18, 2026 at 9:36 AM
පට්ඨාන ශබ්දය → කනට ඇසීම → “ධර්මය” ලෙස දැනගැනීම → ශ්රද්ධාව/යෝනිසෝ මනසිකාරය → කුසල ජවන සිත් ඇතිවිය හැකියි
Spanish song → කනට ඇසීම → ගීතය ලෙස දැනගැනීම → “මේක හරිම ලස්සනයි, තව අහන්න ඕනේ” කියන ඇලීම → ලෝභමූලික ජවන සිත් ඇතිවිය හැකියි
