බුදු පිළිම වන්දනා කිරීම ගැන සමාජයේ කතිකාවතක් ඇත. ඒ ගැන විවිධ මතවාද පවතී. සමහරු කියන්නේ මැටි පිළිමවලට වැඳීමේ ප්රතිඵලයක් නැති බවයි. සමහරු එය පින් වැඩෙන ක්රියාවක් බව කියයි.
ත්රිපිටකයට අනුව බුදුරජාණන්වහන්සේ කිසිදු විටක තමුන්වහන්සේගේ පිළිමයකට වන්දනා කිරීම පිළිබඳව දේශනා කර නැත. නමුත් උන්වහන්සේ ස්ථූප තැනවීම ගැන දේශනා කර තිබේ. බුද්ධ පරිනිර්වානයෙන් පසු මුල් කාලයේදී බුදු පිළිම භාවිතාවක් නොතිබිනි. නමුත් උන්වහන්සේව නිරූපනය කිරීමට විවිධ සංකේත භාවිතා කර තිබිනි. චීන වාර්තාවල ඉන්දියාවේ තිබුනා යැයි සැලකෙන බුදුරජාණන්වහන්සේ ජීවමාන කාලයට අයත් චිත්රයක් පිළිබඳව සඳහන්ව ඇතත් අද එවැන්නක් දක්නට නැත. බුදු පිළිම නිර්මාණය ආරම්භ වන්නේ ගුප්ත රාජවංශ සමයේදී ය. ඒ සඳහා ග්රීක ආභාෂයද ලැබිනි. ලංකාවේදී ක්රි.පූ. යුගයට අයත් බුදු පිළිම දක්නට ලැබෙන්නේ නැත. නමුත් ක්රි.ව. යුගයේ පටන් බුදු පිළිම ලංකාවේදී හමු වේ. අද නම් සමහරු මෙය මුදල් ගැරීමේ ව්යාපාරයක් ලෙසින් ද කරති.
සමාජ භාවිතාව සැලකිල්ලට ගැනීමේ දී බුදු පිළිම වන්දනා කිරීමේ අරමුණු කීපයක් දැකිය හැක.
1. **බුදුගුණ සිහිපත් කිරීම:** බුදු පිළිමය දර්ශනය කිරීමෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උතුම් ගුණ සිහිපත් කෙරේ.
2. **ගෞරවය දැක්වීම:** බුදුන් වහන්සේට ගෞරවය දැක්වීමේ මාර්ගයක් ලෙස බුදු පිළිම වන්දනාව සිදු කෙරේ.
3. **සිත සංවර කර ගැනීම:** වන්දනාව තුළින් සිත එකඟ කර ගැනීමට හා පාරිශුද්ධ කර ගැනීමට අවස්ථාව සැලසේ.
4. **කුසල් රැස් කිරීම:** බුදු පිළිම වන්දනාව කුසල් ක්රියාවක් ලෙස සැලකේ.
සමහරුන්ට අනුව බුදු පිළිම වන්දනාවෙන් ලැබෙන ප්රතිලාභ කීපයකි. ඒවා අධ්යාත්මික ස්වභාවයක් ගනී.
1. **මානසික සංවරය:** බුදු පිළිම වන්දනාව තුළින් සිත සංවර කර ගැනීමට හා එකඟ කර ගැනීමට හැකි වේ.
2. **අධ්යාත්මික වර්ධනය:** බුදුන් වහන්සේගේ ගුණ සිහිපත් කිරීමෙන් ඒවා තම ජීවිතයට අනුගත කර ගැනීමට උත්සාහ දැරීමට පොළඹවයි.
3. **කුසල් රැස් කිරීම:** බුදු පිළිම වන්දනාව කුසල් ක්රියාවක් ලෙස සැලකෙන බැවින්, එමගින් පින් රැස් කර ගැනීමට හැකි වේ.
4. **මානසික සුවය:** බුදු පිළිම වන්දනාව තුළින් මානසික සහනයක් හා සැනසීමක් ලබා ගත හැකි ය.
5. **ධර්මය සිහිපත් කිරීම:** බුදු පිළිමය දර්ශනය කිරීමෙන් බුදුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය සිහිපත් කිරීමට අවස්ථාව සැලසේ.
කෙසේවෙතත්, පෙර සඳහන් කල පරිදි බුදුරජාණන්වහන්සේ පිළිම වැඳීම ගැන සෘජුව උපදෙස් දී නැත. උන්වහන්සේ වැඩි අවධානයක් යොමු කළේ ප්රායෝගික ධර්ම පිළිවෙත් වැඩීම කෙරෙහිය. මහා පරිනිබ්බාන සූත්රයේ (DN 16) මෙසේ සඳහන් වේ:
"යෝ වෝ ආනන්ද මයා ධම්මෝ ච විනයෝ ච දෙසිතෝ පඤ්ඤත්තෝ සෝ වෝ මමච්චයෙන සත්ථා"
"ආනන්දය, මා විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය හා විනය මාගේ අභාවයෙන් පසු නුඹලාගේ ශාස්තෘ වන්නේය."
නිර්වාණය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, එය ලබා ගැනීමට නම් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය අනුගමනය කිරීම අවශ්ය වේ. බුදු පිළිම වැඳීම පමණක් නිර්වාණයට සෘජු සහයක් නොවන නමුත්, එය ධර්ම මාර්ගයේ ගමන් කිරීමට උනන්දුවක් ඇති කරවන සාධකයක් විය හැකිය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ධම්මපදයේ මෙසේ දේශනා කළ සේක:
"අත්තා හි අත්තනෝ නාථෝ, කෝ හි නාථෝ පරෝ සියා
අත්තනා හි සුදන්තෙන, නාථං ලභති දුල්ලභං" (Dhp 160)
"තමාට තමාමය පිහිට, අන් කවරෙක් පිහිට වන්නේද? තමා විසින්ම හොඳින් දමනය කරගත් විට දුර්ලභ වූ (නිර්වාණ සංඛ්යාත) පිහිට ලබයි."
මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ නිර්වාණය සඳහා තම උත්සාහය හා ප්රඥාව වැදගත් බවයි. බුදු පිළිම වැඳීම වැනි බාහිර ක්රියා, ධර්ම මාර්ගයේ ගමන් කිරීමට උපකාරී විය හැකි නමුත්, අවසාන ඉලක්කය කරා යාමට නම් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය අනුගමනය කිරීම අත්යවශ්ය වේ.
එම තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගත්විට නිවන සඳහා බුදු පිළිම වන්දනාවෙන් ප්රතිඵලයක් නොලැබේ. නමුත් කෙනකුගේ අධ්යාත්මික වර්ධනය සඳහා ඉන් පිටුවහලක් ලැබේ. මෙනිසා බුදු පිළිම වන්දනාව ගැන කතා කරද්දී මෙකී කරුණු සියල්ල අවධානයට ගත යුතුව ඇත. කුමන දේ වුවත් අනවබෝධයෙන් කරද්දී ලැබෙන ප්රතිඵලයක් නැත. එනිසා තමුන් කරනා දේ ගැන අවබෝධයෙන් කටයුතු කිරීම, නිවන අරමුණු කරගත් බෞද්ධයකුට වැදගත් ය.
ත්රිපිටකයට අනුව බුදුරජාණන්වහන්සේ කිසිදු විටක තමුන්වහන්සේගේ පිළිමයකට වන්දනා කිරීම පිළිබඳව දේශනා කර නැත. නමුත් උන්වහන්සේ ස්ථූප තැනවීම ගැන දේශනා කර තිබේ. බුද්ධ පරිනිර්වානයෙන් පසු මුල් කාලයේදී බුදු පිළිම භාවිතාවක් නොතිබිනි. නමුත් උන්වහන්සේව නිරූපනය කිරීමට විවිධ සංකේත භාවිතා කර තිබිනි. චීන වාර්තාවල ඉන්දියාවේ තිබුනා යැයි සැලකෙන බුදුරජාණන්වහන්සේ ජීවමාන කාලයට අයත් චිත්රයක් පිළිබඳව සඳහන්ව ඇතත් අද එවැන්නක් දක්නට නැත. බුදු පිළිම නිර්මාණය ආරම්භ වන්නේ ගුප්ත රාජවංශ සමයේදී ය. ඒ සඳහා ග්රීක ආභාෂයද ලැබිනි. ලංකාවේදී ක්රි.පූ. යුගයට අයත් බුදු පිළිම දක්නට ලැබෙන්නේ නැත. නමුත් ක්රි.ව. යුගයේ පටන් බුදු පිළිම ලංකාවේදී හමු වේ. අද නම් සමහරු මෙය මුදල් ගැරීමේ ව්යාපාරයක් ලෙසින් ද කරති.
සමාජ භාවිතාව සැලකිල්ලට ගැනීමේ දී බුදු පිළිම වන්දනා කිරීමේ අරමුණු කීපයක් දැකිය හැක.
1. **බුදුගුණ සිහිපත් කිරීම:** බුදු පිළිමය දර්ශනය කිරීමෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උතුම් ගුණ සිහිපත් කෙරේ.
2. **ගෞරවය දැක්වීම:** බුදුන් වහන්සේට ගෞරවය දැක්වීමේ මාර්ගයක් ලෙස බුදු පිළිම වන්දනාව සිදු කෙරේ.
3. **සිත සංවර කර ගැනීම:** වන්දනාව තුළින් සිත එකඟ කර ගැනීමට හා පාරිශුද්ධ කර ගැනීමට අවස්ථාව සැලසේ.
4. **කුසල් රැස් කිරීම:** බුදු පිළිම වන්දනාව කුසල් ක්රියාවක් ලෙස සැලකේ.
සමහරුන්ට අනුව බුදු පිළිම වන්දනාවෙන් ලැබෙන ප්රතිලාභ කීපයකි. ඒවා අධ්යාත්මික ස්වභාවයක් ගනී.
1. **මානසික සංවරය:** බුදු පිළිම වන්දනාව තුළින් සිත සංවර කර ගැනීමට හා එකඟ කර ගැනීමට හැකි වේ.
2. **අධ්යාත්මික වර්ධනය:** බුදුන් වහන්සේගේ ගුණ සිහිපත් කිරීමෙන් ඒවා තම ජීවිතයට අනුගත කර ගැනීමට උත්සාහ දැරීමට පොළඹවයි.
3. **කුසල් රැස් කිරීම:** බුදු පිළිම වන්දනාව කුසල් ක්රියාවක් ලෙස සැලකෙන බැවින්, එමගින් පින් රැස් කර ගැනීමට හැකි වේ.
4. **මානසික සුවය:** බුදු පිළිම වන්දනාව තුළින් මානසික සහනයක් හා සැනසීමක් ලබා ගත හැකි ය.
5. **ධර්මය සිහිපත් කිරීම:** බුදු පිළිමය දර්ශනය කිරීමෙන් බුදුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය සිහිපත් කිරීමට අවස්ථාව සැලසේ.
කෙසේවෙතත්, පෙර සඳහන් කල පරිදි බුදුරජාණන්වහන්සේ පිළිම වැඳීම ගැන සෘජුව උපදෙස් දී නැත. උන්වහන්සේ වැඩි අවධානයක් යොමු කළේ ප්රායෝගික ධර්ම පිළිවෙත් වැඩීම කෙරෙහිය. මහා පරිනිබ්බාන සූත්රයේ (DN 16) මෙසේ සඳහන් වේ:
"යෝ වෝ ආනන්ද මයා ධම්මෝ ච විනයෝ ච දෙසිතෝ පඤ්ඤත්තෝ සෝ වෝ මමච්චයෙන සත්ථා"
"ආනන්දය, මා විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය හා විනය මාගේ අභාවයෙන් පසු නුඹලාගේ ශාස්තෘ වන්නේය."
නිර්වාණය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, එය ලබා ගැනීමට නම් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය අනුගමනය කිරීම අවශ්ය වේ. බුදු පිළිම වැඳීම පමණක් නිර්වාණයට සෘජු සහයක් නොවන නමුත්, එය ධර්ම මාර්ගයේ ගමන් කිරීමට උනන්දුවක් ඇති කරවන සාධකයක් විය හැකිය.
බුදුරජාණන් වහන්සේ ධම්මපදයේ මෙසේ දේශනා කළ සේක:
"අත්තා හි අත්තනෝ නාථෝ, කෝ හි නාථෝ පරෝ සියා
අත්තනා හි සුදන්තෙන, නාථං ලභති දුල්ලභං" (Dhp 160)
"තමාට තමාමය පිහිට, අන් කවරෙක් පිහිට වන්නේද? තමා විසින්ම හොඳින් දමනය කරගත් විට දුර්ලභ වූ (නිර්වාණ සංඛ්යාත) පිහිට ලබයි."
මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ නිර්වාණය සඳහා තම උත්සාහය හා ප්රඥාව වැදගත් බවයි. බුදු පිළිම වැඳීම වැනි බාහිර ක්රියා, ධර්ම මාර්ගයේ ගමන් කිරීමට උපකාරී විය හැකි නමුත්, අවසාන ඉලක්කය කරා යාමට නම් ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගය අනුගමනය කිරීම අත්යවශ්ය වේ.
එම තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගත්විට නිවන සඳහා බුදු පිළිම වන්දනාවෙන් ප්රතිඵලයක් නොලැබේ. නමුත් කෙනකුගේ අධ්යාත්මික වර්ධනය සඳහා ඉන් පිටුවහලක් ලැබේ. මෙනිසා බුදු පිළිම වන්දනාව ගැන කතා කරද්දී මෙකී කරුණු සියල්ල අවධානයට ගත යුතුව ඇත. කුමන දේ වුවත් අනවබෝධයෙන් කරද්දී ලැබෙන ප්රතිඵලයක් නැත. එනිසා තමුන් කරනා දේ ගැන අවබෝධයෙන් කටයුතු කිරීම, නිවන අරමුණු කරගත් බෞද්ධයකුට වැදගත් ය.
