රූප දැකීම සහ රූප බැලීම අතර වැදගත් වෙනසක් ඇත. මෙම වෙනස බුදු දහමේ ඉගැන්වීම් වල, විශේෂයෙන් සතිය සහ විපස්සනා භාවනාව පිළිබඳ ඉගැන්වීම් වල, වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.
1. රූප දැකීම (Seeing):
- මෙය ස්වාභාවික, අකර්මන්ය ක්රියාවලියකි.
- ඇස සහ රූපය එකට මුණගැසුණු විට සිදුවන ස්වයංක්රීය ක්රියාවලියකි.
- මෙය හුදු චක්ඛු විඤ්ඤාණය (ඇසේ විඥානය) පමණි.
- මෙහිදී තීරණ, විනිශ්චය හෝ මානසික ප්රපංච නොමැත.
- මෙය ක්ෂණිකව සිදුවන දෙයකි.
2. රූප බැලීම (Looking):
- මෙය සක්රීය, චේතනානුගත ක්රියාවලියකි.
- අවධානය යොමු කිරීම, විශ්ලේෂණය කිරීම සහ අර්ථ නිරූපණය කිරීම ඇතුළත් වේ.
- මෙහිදී මනෝ විඤ්ඤාණය (මනසේ විඥානය) ක්රියාත්මක වේ.
- මෙහිදී තීරණ, විනිශ්චය සහ මානසික ප්රපංච ඇතිවිය හැකිය.
- මෙය යම් කාලයක් තිස්සේ සිදුවන දෙයකි.
බුදු දහමේ ඉගැන්වීම් අනුව, රූප දැකීම යනු ස්වභාවික ක්රියාවලියක් වන අතර, රූප බැලීම තුළ තණ්හාව, මානය සහ දෘෂ්ටි ඇතිවීමේ අවදානමක් ඇත.
මජ්ඣිම නිකායේ සළායතන විභංග සූත්රයේ (MN 137) බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ දේශනා කරයි:
"චක්ඛුනා රූපං දිස්වා සොමනස්සට්ඨානීයං රූපං උපවිචරති, දොමනස්සට්ඨානීයං රූපං උපවිචරති, උපෙක්ඛාට්ඨානීයං රූපං උපවිචරති."
"ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු විය හැකි රූපයක් විමසා බලයි, දුක් විය හැකි රූපයක් විමසා බලයි, උපේක්ෂා විය හැකි රූපයක් විමසා බලයි."
මෙහිදී "දිස්වා" (දැක) යන්නෙන් හුදු දැකීම හෙවත් රූප දැකීම අදහස් වන අතර, "උපවිචරති" (විමසා බලයි) යන්නෙන් රූප බැලීම අදහස් වේ.
විපස්සනා භාවනාවේදී, අපි රූප දැකීමේ මූලික ක්රියාවලිය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමු. මෙය "හුදු දැකීම" (Bare attention) ලෙස හැඳින්වේ. මෙහිදී අපි රූප දකිමු, නමුත් ඒවා ගැන විනිශ්චය නොකරමු හෝ ප්රතික්රියා නොදක්වමු.
උදාහරණයක් ලෙස:
- රූප දැකීම: "දැකීම සිදුවෙයි"
- රූප බැලීම: "මම ලස්සන මලක් දකිමි, එය මට ගන්න ඕනෑ"
මෙම වෙනස තේරුම් ගැනීමෙන්, අපට සතිමත් බව වර්ධනය කර ගත හැකි අතර, අනවශ්ය මානසික ප්රපංච වලින් වැළකී සිටිය හැකිය. මෙය දුකින් නිදහස් වීමේ මාර්ගයේ වැදගත් පියවරකි.
1. රූප දැකීම (Seeing):
- මෙය ස්වාභාවික, අකර්මන්ය ක්රියාවලියකි.
- ඇස සහ රූපය එකට මුණගැසුණු විට සිදුවන ස්වයංක්රීය ක්රියාවලියකි.
- මෙය හුදු චක්ඛු විඤ්ඤාණය (ඇසේ විඥානය) පමණි.
- මෙහිදී තීරණ, විනිශ්චය හෝ මානසික ප්රපංච නොමැත.
- මෙය ක්ෂණිකව සිදුවන දෙයකි.
2. රූප බැලීම (Looking):
- මෙය සක්රීය, චේතනානුගත ක්රියාවලියකි.
- අවධානය යොමු කිරීම, විශ්ලේෂණය කිරීම සහ අර්ථ නිරූපණය කිරීම ඇතුළත් වේ.
- මෙහිදී මනෝ විඤ්ඤාණය (මනසේ විඥානය) ක්රියාත්මක වේ.
- මෙහිදී තීරණ, විනිශ්චය සහ මානසික ප්රපංච ඇතිවිය හැකිය.
- මෙය යම් කාලයක් තිස්සේ සිදුවන දෙයකි.
බුදු දහමේ ඉගැන්වීම් අනුව, රූප දැකීම යනු ස්වභාවික ක්රියාවලියක් වන අතර, රූප බැලීම තුළ තණ්හාව, මානය සහ දෘෂ්ටි ඇතිවීමේ අවදානමක් ඇත.
මජ්ඣිම නිකායේ සළායතන විභංග සූත්රයේ (MN 137) බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ දේශනා කරයි:
"චක්ඛුනා රූපං දිස්වා සොමනස්සට්ඨානීයං රූපං උපවිචරති, දොමනස්සට්ඨානීයං රූපං උපවිචරති, උපෙක්ඛාට්ඨානීයං රූපං උපවිචරති."
"ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු විය හැකි රූපයක් විමසා බලයි, දුක් විය හැකි රූපයක් විමසා බලයි, උපේක්ෂා විය හැකි රූපයක් විමසා බලයි."
මෙහිදී "දිස්වා" (දැක) යන්නෙන් හුදු දැකීම හෙවත් රූප දැකීම අදහස් වන අතර, "උපවිචරති" (විමසා බලයි) යන්නෙන් රූප බැලීම අදහස් වේ.
විපස්සනා භාවනාවේදී, අපි රූප දැකීමේ මූලික ක්රියාවලිය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමු. මෙය "හුදු දැකීම" (Bare attention) ලෙස හැඳින්වේ. මෙහිදී අපි රූප දකිමු, නමුත් ඒවා ගැන විනිශ්චය නොකරමු හෝ ප්රතික්රියා නොදක්වමු.
උදාහරණයක් ලෙස:
- රූප දැකීම: "දැකීම සිදුවෙයි"
- රූප බැලීම: "මම ලස්සන මලක් දකිමි, එය මට ගන්න ඕනෑ"
මෙම වෙනස තේරුම් ගැනීමෙන්, අපට සතිමත් බව වර්ධනය කර ගත හැකි අතර, අනවශ්ය මානසික ප්රපංච වලින් වැළකී සිටිය හැකිය. මෙය දුකින් නිදහස් වීමේ මාර්ගයේ වැදගත් පියවරකි.
