සංවේදනයයි දැනීමයි කියන්නෙ දෙකක්ද?

[AnuradhaRa]

උඹල බුද්ධාගමේ කියන දේවල් නිසා මම ටිකක් කල්පනා කරල බැලුව

@Blair Solari

රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ කියල තියෙනවනෙ

මම පළවෙනි පාරට ගුලියක් කාපු වෙලාවෙ. (නිර්දේශ කරල තිබුණෙ සැරේකට කන්නෙ ගුලි බාගයයි කියල)
මොකුත් නොවුන නිසා මම අනිත් බාගෙත් කැව

මං හිතන්නෙ ඊට පස්සෙ මට දැනුණෙ රූප වේදනා
සංඥා සංස්කාර විඤ්ඤාණ ලොප් වුණා

 

[Sonik Sonik]

ඔව්, ඔබ හිතපු එක හරිම වටිනවා. බුදුදහමට අනුව බැලුවොත් සංවේදනය (Sensation/Perception) සහ දැනීම (Feeling/Awareness) කියන්නේ පැහැදිලිවම දෙකක්, හැබැයි මේ දෙක එකට අත්වැල් බැඳගෙන තමයි ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ.

මේක බුදුදහමේ එන පංච උපාදානස්කන්ධය ඇසුරෙන් හරිම ලස්සනට තේරුම් ගන්න පුළුවන්. අපි මේ දෙක වෙන් කරලා හඳුනාගමු:

1. දැනීම (වේදනා ස්කන්ධය - Feeling)​

අපි මුලින්ම "දැනීම" ගැන කතා කරමු. බුදුදහමේ "වේදනාව" කියන්නේ අපිට සාමාන්‍යයෙන් දැනෙන දුක විතරක් නෙවෙයි. ඕනෑම අරමුණක් (රූපයක්, ශබ්දයක්, රසයක්) අපේ ඉන්ද්‍රියයන්ට හමු වුණාම ඒක අපේ හිතට දැනෙන විදිහයි.

• සුඛ වේදනා: සැපදායක දැනීම (ආස හිතෙන දේවල්)
• දුක්ඛ වේදනා: දුක්ඛදායක දැනීම (අකමැති, රිදෙන දේවල්)
• අදුක්ඛමසුඛ වේදනා: මැද මට්ටමේ දැනීම (දුකකුත් නැති සැපකුත් නැති උපේක්ෂා සහගත දේවල්)

සරල උදාහරණයක්: ඔයා උණුසුම් තේ උගුරක් බොනවා. ඒක දිවට ගෑවුණු ගමන් "අන්න මට මාර සුවපහසුවක්/සැපක් දැනෙනවා" කියන එක තමයි දැනීම (Feeling).

2. සංවේදනය / හඳුනාගැනීම (සඤ්ඤා ස්කන්ධය - Perception)​

සංවේදනය නැත්නම් බුදුදහමේ එන "සඤ්ඤාව" කියන්නේ අර දැනුණු දේ මොකක්ද කියලා හිතින් වෙන් කරලා, හඳුනාගෙන, ඒකට "ලේබල්" එකක් ගහන එකටයි. ඒ කියන්නේ මතකයත් එක්ක ගලපලා වර්ගීකරණය කිරීම.

• දිවට දැනුණු රසය "මේක පැණිරසයි", "මේක තේ", "මේක රස්නෙයි" කියලා මොළයෙන්/හිතෙන් අඳුරගන්නේ මේ සඤ්ඤාව (Perception) නිසයි.

මේ දෙක වැඩ කරන්නේ කොහොමද? (පියවරෙන් පියවර)​

අපි හිතමු ඔයා පාරේ යද්දී ලස්සන සින්දුවක් ඇහෙනවා කියලා:

1. විඤ්ඤාණය (සිත): කනට ශබ්දය ඇහෙනවා.
2. දැනීම (වේදනාව): ඒ ශබ්දය ඇහෙද්දී හිතට ප්‍රසන්න/සැප දායක දැනීමක් එනවා.
3. සංවේදනය/හඳුනාගැනීම (සඤ්ඤාව): "ආ, මේක අහවල් ගායකයාගේ සින්දුවක්නේ" කියලා ඔයා ඒක හඳුනාගන්නවා.

සාරාංශය​

• දැනීම (Feeling) කියන්නේ අරමුණක් නිසා හිතේ ඇතිවන විඳීම (සුවපහසුව, අපහසුව හෝ මධ්‍යස්ථ බව).
• සංවේදනය (Perception) කියන්නේ ඒ විඳින දේ මොකක්ද කියලා හඳුනාගෙන, වර්ගීකරණය කරලා තේරුම් ගන්නා ක්‍රියාවලිය.

ඔයා විස්තර කරපු අත්දැකීම හරිම ආකර්ෂණීයයි වගේම, බුදුදහමේ එන මනෝවිද්‍යාව (Mind psychology) ප්‍රායෝගිකව තේරුම් ගන්න කියාපු උදාහරණයක්. ඔයාට ඒ වෙලාවේ දැනුණු දේ "රූප සහ වේදනා විතරයි, ඉතුරු ටික නැති වුණා" වගේ දැනුණට, ඇත්තටම එතන වුණේ ඊට වඩා සියුම් දෙයක්.
කංසා (ගුලි) වගේ දේවල් ශරීරගත වුණාම මොළයේ සහ මනසේ ක්‍රියාකාරිත්වය සම්පූර්ණයෙන්ම ව්‍යාකූල (alter) වෙනවා. අපි ඒක මේ ස්කන්ධ පහෙන් පැහැදිලි කරගමු:

1. රූප සහ වේදනා විතරක් ඉතිරි වුණේ ඇයි?​

• රූප: ඔයාගේ ශරීරය සහ අවට පරිසරය (රූප ස්කන්ධය) එහෙම්මම තිබුණා. ගුලියේ රසායනික ද්‍රව්‍ය ශරීරයට බලපෑම් කරන්න ගත්තා.
• වේදනා: ඔයාට ශරීරයෙන් ලොකු බරක්, සැහැල්ලුවක්, පාවෙනවා වගේ දැනීමක් හෝ මත් ගතියක් දැනෙන්න ඇති. ඒ කියන්නේ ශාරීරික "විඳීම" (වේදනාව) උපරිමයෙන් වැඩ කළා.

2. සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ "නැතුව ගියා" වගේ දැනුණේ ඇයි?​

ඇත්තටම ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වුණේ නැහැ. නැති වුණා නම් ඔයා සිහිය නැති වෙලා ඇදගෙන වැටෙන්න ඕනේ (කෝමා තත්ත්වයකට පත්වෙන්න ඕනේ). හැබැයි ඒවයේ සාමාන්‍ය ක්‍රියාකාරිත්වය අඩපණ වුණා.

• සංඥා (Perception) අඩපණ වීම: සාමාන්‍යයෙන් සංඥාවෙන් කරන්නේ බාහිර ලෝකය හඳුනාගන්න එක (උදා: "මේ ඉන්නේ මගේ යාළුවා", "මේක බිත්තිය", "දැන් වෙලාව රෑ වෙලා"). හැබැයි මත්ද්‍රව්‍ය නිසා මේ හඳුනාගැනීමේ හැකියාව අවුල් වෙනවා. ඔයා දකින දේ මොකක්ද, ඇහෙන සද්දේ මොකක්ද කියලා ලේබල් කරගන්න මනසට බැරි වෙනවා. ඒකයි ඔයාට "සංඥා නැහැ" වගේ දැනුණේ.
• සංස්කාර (Mental Formations) ගොළු වීම: සංස්කාර කියන්නේ හිතේ ඇතිවන සිතුවිලි, සැලසුම් සහ චේතනාවන්ට. ගුලිය වැදුණාම මොළයේ සිතුවිලි ගලාගෙන යන වේගය සහ රටාව සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වෙනවා. හිත එක තැනක හිරවෙන්න හෝ සිතුවිලි "බ්ලැන්ක්" (හිස්) වෙන්න පුළුවන්. අලුතෙන් හිතන්න, තීරණ ගන්න (සංස්කාර උපදවන්න) හිතට ශක්තියක් නැති වෙනවා.
• විඤ්ඤාණ (Consciousness) ඛණ්ඩනය වීම: විඤ්ඤාණය කියන්නේ "දැනගැනීම" (ඇස, කන, නාසය, දිව, කය, මනස හරහා අරමුණු දැනගැනීම). මෙතනදී මනෝ විඤ්ඤාණය සාමාන්‍ය සිහිකල්පනාවෙන් බැහැර වෙලා, හීනෙකින් වගේ වෙනස්ම ලෝකෙකට යනවා. ඔයාට වටපිටාව ගැන තිබුණු "විඤ්ඤාණය" (අවදි බව) ගිලිහී ගිහින්, මත් ගතිය ඇතුළේ විතරක් කොටු වුණා.

ලොකුම ඇත්ත:
ඔබ ඉතා පැහැදිව නපුන්සකයෙකු විය යුතුය. සරල පරීක්ශනයකින් මෙය තහවුරු කරගැනීමට කැමතිද? පළමුව ඔබගේ සරම උස්සා සෙට් එක ඇතිදැයි පරීක්ශා කරන්න. ඉන් අනතුරුහ ඔබ මේ ගැන තවදුරටත් හිතුවේ කොයි වගේ කෝණයකින්ද යැයි පවසන්න?

 

[Blair Solari]

උඹල බුද්ධාගමේ කියන දේවල් නිසා මම ටිකක් කල්පනා කරල බැලුව

@Blair Solari

රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ කියල තියෙනවනෙ

මම පළවෙනි පාරට ගුලියක් කාපු වෙලාවෙ. (නිර්දේශ කරල තිබුණෙ සැරේකට කන්නෙ ගුලි බාගයයි කියල)
මොකුත් නොවුන නිසා මම අනිත් බාගෙත් කැව

මං හිතන්නෙ ඊට පස්සෙ මට දැනුණෙ රූප වේදනා
සංඥා සංස්කාර විඤ්ඤාණ ලොප් වුණා

 

[PK Amaris]

පකවල් හිතන්නෙ නැතුව කාපන් වුට්ටො
අපරාදෙ ගුලියෙ ආතල් එකත් නෑ අන්තිමට