මේ දේශනාවේ ප්රධාන අදහස තේරුම් ගන්න නම්, මුලින්ම බුදුදහමේ “මම” කියන දෙය ගැන ඇති දර්ශනය තේරුම් ගන්න ඕනෙ.
බොහෝ දෙනා හිතන්නේ:
“මම” කියලා ස්ථිර ආත්මයක් තියෙනවා.
ඒ ආත්මය මරණින් පස්සේවත් පවතිනවා හෝ
මරණින් පස්සේ ඒක සම්පූර්ණයෙන් විනාශ වෙනවා.
බුදුරජාණන් වහන්සේ කියන්නේ මේ දෙකම වැරදි අන්ත දෙක කියලා.
1. “සත්වයා” කියන්නේ කවුද?
බුදුදහම අනුව “මම”, “ඔයා”, “සත්වයා” කියන්නේ ස්ථිර ආත්මයක් නොවේ.
එය තාවකාලිකව එකතු වෙලා තියෙන දේවල් 5ක එකතුවක්:
රූප – ශරීරය
වේදනා – දැනෙන සැප/දුක්
සඤ්ඤා – හඳුනාගැනීම්
සංස්කාර – සිතුවිලි, චේතනා
විඤ්ඤාණ – දැනීම / සිත
මේ 5 එකට කියන්නේ පංචස්කන්ධය.
උදාහරණයක්:
“රථය” කියන්නේ රෝද, ඉන්ජිම, දොරවල්, බොඩිය එකතු වුණාම දාන නමක්.
ඒ වගේම “මම” කියන්නෙත් ස්ථිර දෙයක් නෙවෙයි — කොටස් එකතුවකට දාන නමක්.
2. එහෙනම් “මරණින් පසු ඇත” කියන්නේ ඇයි වැරදි?
“මරණින් පසු ඇත” කියනවා නම්:
“කෙනෙක්” ස්ථිරව පවතිනවා කියන අදහස එනවා.
ඒක ශාස්වත දෘෂ්ටිය (eternalism).
නමුත් බුදුදහම කියන්නේ:
ස්ථිර ආත්මයක් නැහැ.
හැමදේම හේතු ප්රත්ය මත ඇතිවෙනවා.
හේතු නැතිවෙද්දි ඒවා නැතිවෙනවා.
ඒ නිසා “ඒම කෙනාම සදාකාලිකව යනවා” කියන එක නිවැරදි නැහැ.
3. “මරණින් පසු නැත” කියන්නේ ඇයි වැරදි?
එහෙම කියනවා නම්:
කලින් සැබෑවටම තිබුණු කෙනෙක් මරණයෙන් පස්සේ විනාශ වුණා කියන අදහස එනවා.
ඒක උච්ඡේද දෘෂ්ටිය (nihilism).
නමුත් බුදුදහම අනුව:
මුලින්ම ස්ථිර “ආත්මයක්” තිබුණේ නැහැ.
ඒ නිසා “විනාශ වුණා” කියන්නත් ස්ථිර දෙයක් නැහැ.
4. බුදුහිමියන් කියන්නේ මොකක්ද?
බුදුහිමියන් පෙන්වන්නේ:
“හේතු තියෙනකල් දේවල් හටගනී.
හේතු නැතිවෙද්දි නිරුද්ධ වෙයි.”
මේක තමයි පටිච්චසමුප්පාදය.
උදාහරණයක්:
ගින්නක් පත්තු වෙන්න:
තෙල්
වාතය
වට්ටිය
ඕනෙ.
ඒ හේතු නැතිවෙද්දි ගින්න “කොහේ හරි ගියා” කියන්නත් බැහැ,
“විනාශ වුණා” කියන්නත් සම්පූර්ණයෙන් හරි නැහැ.
එය හේතු නැතිවීම නිසා නිවුණා.
රහතන් වහන්සේගේ අවසානයත් ඒ වගේ.
5. රහතන් වහන්සේ ගැන “ඇත / නැත” කියන්න බැරි ඇයි?
රහතන් වහන්සේ:
තණ්හාව නැති කරලා
උපාදානය නැති කරලා
කර්ම බීජ නැති කරලා
තිබෙන නිසා නැවත උපතක් ඇතිවෙන්න හේතු නැහැ.
ඒ නිසා:
“උපදියි” කියන්නත් බැහැ
“විනාශ වුණා” කියන්නත් බැහැ
මොකද,
විනාශ වෙන්න ස්ථිර ආත්මයක් තිබුණේ නැහැ.
6. සාගර උදාහරණය
බුදුහිමියන් කියන්නේ:
රහතන් වහන්සේ මහා සාගරය වගේ.
ඔබට සාගරයේ:
“මේ තරම් ගැඹුරුයි”
“මේක මෙතනින් ඉවරයි”
කියලා සරලව මැනිය නොහැකි වගේ,
රහතන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණ තත්ත්වයත්
“ඇත”, “නැත” වගේ සාමාන්ය වචනවලින් විස්තර කරන්න බැහැ.
සරලම සාරාංශය
බුදුදහම කියන්නේ:

“ස්ථිර ආත්මයක් සදාකාලිකව පවතිනවා” කියන එකත් වැරදි

“මරණයෙන් පස්සේ සියල්ල සම්පූර්ණයෙන් විනාශ වෙනවා” කියන එකත් වැරදි

ඇත්තේ:
හේතු මත හටගැනීම
හේතු නැතිවීමෙන් නිරුද්ධ වීම
මෙය තමයි මධ්යම ප්රතිපදාව.