මේ schematic එක ගත්තෙ Water Management Secretariat එකෙන් හදපු report එකකින්. මේ schematic එක Mahaweli system එකේ conceptual diagram එකක්. මේකෙන් පෙන්වන්නේ මහවැලි කොහොමද reservoirs, weirs, canals, irrigation areas සමඟ system එකක් විදිහට connect වෙලා තියෙන්නේ කියන architecture එක. Coordinates, distance, scale මෙතන වැදගත් නෑ. වැදගත් වෙන්නේ වතුර system එකක් ඇතුළෙ හැසිරෙන logic එක.
මේ schematic එක බලද්දි දෙකක් පැහැදිලිව පේනවා. වම පැත්තේ modern Mahaweli system එක. Kotmale, Victoria, Randenigala, Rantembe, Minipe වගේ tall concrete dams සහ deep reservoirs. මේ system එක centralized. Large storage points ටිකක්. Hydropower සහ irrigation objectives dominate වෙන architecture එකක්. මේකෙ flood manage වෙන්නේ automatic විදිහට නෙවෙයි. Flood control depend වෙන්නේ operational decisions මත. කවදා water release කරන්නද කොච්චර release කරන්නද කියලා කෙනෙක් තීරණය කරන්න ඕන.
දකුණු පැත්තේ පුරාණ tank cascade system එක. Kala Wewa, Tissa Wewa, Minneriya, Parakrama Samudra වගේ shallow, distributed reservoirs. Gates නෑ. Operators නෑ. Forecast නෑ. Flood control embedded වෙලා තියෙන්නේ geometry එක තුළ. Water spill වෙන්නේ frequent. Energy low. Storage distributed. එක tank එකක් overflow වුණත් system එකම fail වෙන්නේ නෑ. Peak discharge naturally flatten වෙනවා. Flood mitigation වෙනවා without anyone pressing a button.
Ancient system එකට rule curves අවශ්ය වුණේ නෑ. Flood control logic එක physical layout එක තුළ තිබුණා. Modern system එකේ එය නැතිවුණා. Centralized deep storage එකක් build කළා. Flood buffering automatic නෑ. ඒක replace කළේ institutional control වලින්. But ඒ institutional control logic එක complete කළේ නෑ.
මේකයි අද flood debate එකේ core problem එක. ලංකාව modern Mahaweli system එක build කළා. Dams built. Canals built. Power stations built. But flood operation control architecture එක අඩක් වුණා. Energy storage objectives තියෙනවා. Dam safety limits තියෙනවා. Irrigation priorities තියෙනවා. Downstream flood mitigation binding objective එකක් විදිහට encode කරලා නෑ.
ඒ නිසා floods වෙද්දි operators react වෙන්නේ rising levels වලට. Storage pressure force වෙද්දි releases කරනවා. Public එකට ඒක sudden dump එකක් වගේ පේනවා. But system එක design කරපු විදිහට flood-first operating mode එකක් කිසිදා fully defined කරලා නෑ.
මේ schematic එක එකෙන් ඒක visually explain වෙනවා. Ancient system එක flood buffer කරලා තිබුණේ physical architecture එකෙන්. Modern system එක flood buffer කරලා තිබිය යුත්තේ operating rules වලින්. ඒ operating rules වල central piece එක flood rule curve එක. ඒක නොතිබ්බොත් modern dam එක brake නැති accelerator එකක් වගේ.
අද social media වල දකින්නට ලැබෙන smooth counterfactual release curves මෙය ignore කරනවා. ඒවා assume කරනවා completed modern control system එකක්, forecast authority එකක්, downstream flood objective එකක්. නමුත් මේ schematic එකෙන් පේන්නේ system එක half-modernized කියලා. Flood logic එක missing. Operators working inside a storage-first architecture.
ඒ නිසා ලංකාවෙ flood problem එක natural disaster එකක් විතරක් නෙවෙයි. Ancient system එක fail වුණ එකක් නෙවෙයි.
Ancient system වල flood robustness එක තිබුණේ architecture එකෙන්. Geometry එකෙන්. Passive buffering එකෙන්. Modern system වල flood safety එක depend වෙන්නේ governance එක architecture එක complete කරනවද නැද්ද කියන එක මත. ලංකාව hardware එක modernise කළා. Dams, canals, power stations build කළා. නමුත් software එක අඩක් වෙලා නවත්තලා. Operating rules, flood logic, forecast-based control system එක complete කළේ නෑ. ඒ නිසා අද floods “වඩා නරක” වගේ feel වෙන්නේ. පැරණි system එක magical නිසා නෙවෙයි. Engineersලා incompetent නිසාත් නෙවෙයි. Centralized, high-energy water system එක intuition වලින්, hindsight graphs වලින්, storage-only logic එකෙන් run කරන්න බැරි නිසා. ප්රශ්නෙ Modern system එක build කරලා control architecture එක complete නොකළ governance failure එක.
මාත් මාර ආසයි. පොතක් වත් අරන් කියවන්න ඕන.
පිස්සු හැදෙනවා. 
